ΕΡΕΥΝΑ: Οἱ ἐκκλησιαστικές εὐθῦνες γιά τήν Οὐκρανία, ἐκ τῶν πρακτικῶν

Παρακολουθῶ ὅλο αὐτό τό διάστημα τήν ἐκκλησιαστική κρίση πού προέκυψε
μεταξύ τῶν δύο Ἐκκλησιῶν, τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ρωσίας, γιά τήν Οὐκρανία, πράγμα πού ἐπηρεάζει τίς σχέσεις μεταξύ ὅλων τῶν
Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Εἶναι γνωστή ἡ ἀγάπη μου στό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, τό ὁποῖο πολλές
φορές ἐπισκέφθηκα, καί μάλιστα προσκλήθηκα νά ὁμιλήσω στήν Βιβλιοθήκη του,
παρόντος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Ὅπως, ἐπίσης, ἀγαπῶ τήν Ἐκκλησία τῆς
Ρωσίας, τήν ὁποία ἐπισκέφθηκα καί στήν Μόσχα καί στήν Πετρούπολη, ὅπου ὁμί-
λησα, ὕστερα ἀπό προσκλήσεις τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀρχῶν, σέ Ὀρθόδοξες
Θεολογικές Σχολές καί σέ Πανεπιστήμια γιά θεολογικά θέματα πού μοῦ δόθηκαν γιά
ἐπεξεργασία, καί ἔγιναν εὑρύτατες συζητήσεις μεταξύ Καθηγητῶν καί φοιτητῶν.
Μάλιστα, ἐκδόθηκαν στήν Ρωσική γλώσσα διάφορα βιβλία μου μέ εὑρύτατη κυ-
κλοφορία.
Ἐπί πλέον γνωριζόμαστε μέ τόν Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Ἱλαρίωνα, άπό
τότε πού καί οἱ δύο ἤμαστε Ἱερομόναχοι καί συναντηθήκαμε στήν Ἱερά Μονή Ἰβήρων
τοῦ Ἁγίου Ὄρους, τό Καλοκαίρι τοῦ 1992, ὅταν ἐκεῖνος γιά πρώτη φορά, νέος στήν
ἡλικία, ἐπισκέφθηκε τό Ἅγιον Ὄρος, μόλις ἀποφοίτησε ἀπό τήν Θεολογική Σχολή,
ὁμιλοῦσε ὡραῖα ἑλληνικά καί συζητήσαμε γιά τά μελλοντικά σχέδιά του καί μετά
εἴχαμε σχετική ἀλληλογραφία, καθώς ἐπίσης εἴχαμε συναντηθῆ στήν Ἀθήνα καί στήν
Ἀγγλία.
Τά γράφω αὐτά εἰσαγωγικά γιά νά δείξω τήν ἀγάπη μου στίς δύο αὐτές
Ἐκκλησίες μέ τήν μαρτυρική ἱστορία, ἀλλά καί τήν στενοχώρια μου γιά τήν κατάσταση
πού δημιουργήθηκε μεταξύ τους μέ ἀφορμή τήν χορήγηση τῆς αὐτοκεφαλίας στήν
Οὐκρανία ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο.
Ἰδιαίτερα ἀντέδρασε στό θέμα αὐτό ἡ Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας καί διέγραψε ἀπό
τά Δίπτυχα τήν μνημόνευση τοῦ ὀνόματος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ.
Βαρθολομαίου. Στήν συνέχεια διέγραψε καί ἄλλους Προκαθημένους (Ἀλεξανδρείας,
Κύπρου, Ἑλλάδος), οἱ ὁποῖοι ἀποδέχθηκαν τήν ἀπόφαση τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριαρχείου, χωρίς ὅμως παράλληλα αὐτές οἱ Ἐκκλησίες νά διαγράψουν ἀπό τά
Δίπτυχα τήν μνημόνευση τοῦ ὀνόματος τοῦ Πατριάρχου Ρωσίας κ. Κυρίλλου.
Στό παρόν κείμενο θά ἑρμηνεύσω μιά πτυχή τοῦ θέματος αὐτοῦ, πού σχετίζεται
μέ τήν πολυχρόνια συζήτηση μεταξύ τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά τήν χορήγηση
Αὐτοκεφαλίας σέ μιά Ἐκκλησία μέ Συνοδικό τρόπο καί νά τονίσω τήν εὐθύνη τῆς
ἐκκλησιαστικῆς ρωσικῆς πολιτικῆς γιά τήν μή ἐπίτευξη συμφωνίας γιά τό θέμα αὐτό.
2
Ἄν ἡ Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας συμφωνοῦσε γιά τό κείμενο τῆς χορηγήσεως τῆς
Αὐτοκεφαλίας σέ μιά Ἐκκλησία μέ συνοδικό τρόπο, τότε θά συμφωνοῦσαν ἀπό
κοινοῦ ὅλες οἱ Ἐκκλησίες γιά τόν Τόμο Αὐτοκεφαλίας καί στήν Οὐκρανία, καί θά
συμφωνοῦσαν συνοδικῶς γιά τόν τρόπο ἐπιλύσεως καί τῶν κανονικῶν ζητημάτων
στήν περιοχή αὐτή.
Ἐρωτήματα πρός διερεύνηση
Συχνά τό Ὑπουργεῖο Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας δηλώνει ὅτι ἡ χορήγηση τοῦ Τόμου
Αὐτοκεφαλίας στήν Οὐκρανία ἦταν ἀποτέλεσμα ἐπιβολῆς τῶν ΗΠΑ, χάριν
γεωπολιτικῶν σκοπιμοτήτων.
Πρίν λίγο καιρό, ὁ Ὑπουργός Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας κ. Σεργκέϊ Λαβρόφ δήλωσε
γιά τό θέμα αὐτό: «Οἱ ἐνέργειες τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως εἶναι
ἀποτέλεσμα τῆς χειραγώγησης ἀπό τήν Οὐάσινγκτον καί δέν ἔχουν καμία σχέση μέ τά
ἰδανικά τῆς Ὀρθοδοξίας». «Ὅλοι μας ξέρουμε καλά πῶς δημιουργήθηκε ἡ "Αὐτο-
κέφαλη Ἐκκλησία τῆς Οὐκρανίας"». «Δέν πρόκειται ἁπλῶς γιά μιά πρωτοβουλία τοῦ
Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ἐπιβλήθηκε ἄμεσα ἀπό τίς Η.Π.Α. πού οὐσιαστικά δέν τό
κρύβουν κἄν» (Σεργκέι Λαβρόφ, συνέντευξη στό «Ρωσία 24», Romfea 25-7-2021, ὥρα
10.25΄). Περίπου τέτοιες δηλώσεις ἐπαναλαμβάνονται.
Δυστυχῶς, ὅπως ἀπέδειξε ἡ ἱστορία, γιά θέματα πού ἀφοροῦν τίς κατά τόπους
Ἐκκλησίες ἀναμειγνύονται οἱ διπλωματίες τῶν διαφόρων Κρατῶν, καί δέν ἐννοῶ
μόνον τῶν ΗΠΑ, ἀλλά καί τῆς Ρωσίας καί ἄλλων ἐνδιαφερομένων Κρατῶν. Ἐπίσης,
δυστυχῶς, τά ἐκκλησιαστικά θέματα ἐντάσσονται μέσα στίς γεωπολιτικές στρατηγικές
Γιά παράδειγμα, πρόσφατα ὁ Ὑπουργός Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας ἀπένειμε στόν
Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Ἱλαρίωνα τό παράσημο «γιά τήν ἀλληλεπίδραση», μέ
ἀφορμή τήν ἐπέτειο τῶν γενεθλίων του καί τήν ἐπέτειο ἀπό τήν ἵδρυση τοῦ Τμήματος
Ἐξωτερικῶν Ἐκκλησιαστικῶν Σχέσεων τοῦ Πατριαρχείου τῆς Μόσχας.
Στήν συνάντηση αὐτή ὁ Ὑπουργός Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας αἰτιολόγησε τήν
ἀπονομή τοῦ παρασήμου γιά τήν ἀναγνώριση τῆς συμβολῆς του, ὅπως εἶπε, «στήν
ἀνάπτυξη σχέσεων μέ συμπατριῶτες τοῦ ἐξωτερικοῦ, στήν προάσπιση τῶν
παραδοσιακῶν πνευματικῶν καί ἠθικῶν ἀξιῶν τῶν πολυεθνικῶν λαῶν τῆς Ρωσικῆς
Ὁμοσπονδίας, καί, σέ συνεργασία μέ τήν διπλωματία μας, ὑπεράσπιση τῶν
συμφερόντων τῆς χώρας σέ διάφορες πλατφόρμες μεταξύ ἄλλων μέσῳ τοῦ ΟΗΕ, τοῦ
Συμβουλίου τῆς Εὐρώπης καί ἄλλων πολυμελῶν ὀργανισμῶν».
Ἀπαντώντας ὁ Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων ὑπογράμμισε τήν σημασία
τῶν σχέσεων μεταξύ τοῦ Ρωσικοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν καί τοῦ Τμήματος
Ἐξωτερικῶν Ἐκκλησιαστικῶν Σχέσεων τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας. Μεταξύ ἄλλων εἶπε
ὅτι «οἱ προκλήσεις εἶναι κοινές γιά ἐμᾶς», ἔχουμε τήν εὐκαιρία «νά συγχρονίζουμε τά
ρολόγια μας», «ὑπάρχει μηχανισμός διαβούλευσης, λειτουργεῖ ὁμάδα ἐργασίας
3
μεταξύ τοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσικῆς Ὁμοσπονδίας καί τοῦ Τμήματος
Ἐξωτερικῶν Ἐκκλησιαστικῶν Σχέσεων».
Πάντως, ἀπαιτεῖται μεγάλη νηφαλιότητα, ψυχραιμία, διάκριση, καί ἀποφα-
σιστικότητα γιά νά μήν ἐμπλέκωνται τά γεωστρατηγικά σχέδια μέσα στίς Ἐκκλη-
σιαστικές ὑποθέσεις.
Ὅμως, στήν περίπτωση τῆς χορηγήσεως Αὐτοκεφαλίας στήν Οὐκρανία
διαφοροποιεῖται τό θέμα, ἀφοῦ τό γεγονός εἶναι ὅτι μέχρι τόν 20ό αἰώνα ἡ χορήγηση
τῆς Αὐτοκεφαλίας σέ μιά τοπική Ἐκκλησία χορηγοῦνταν ἀπό τό Οἰκουμενικό
Πατριαρχεῖο, ὕστερα ἀπό αἴτηση τῆς συγκεκριμένης Ἐκκλησίας ἤ τοῦ Κράτους. Ἔτσι,
ἐκδόθηκαν Τόμοι Αὐτοκεφαλίας καί Πατριαρχικῆς τιμῆς σέ ἐννέα Ἐκκλησίες, καί στό
Πατριαρχεῖο Μόσχας, πού ἀναγνωρίζονταν στήν συνέχεια ἀπό τίς ἄλλες Ὀρθόδοξες
Ἐκκλησίες, ὕστερα, δυστυχῶς, ἀπό πολιτικές πιέσεις.
Παρά ταῦτα, τόν 20ό αἰώνα ἀποφασίσθηκε νά προσδιορισθῆ ἐπακριβέστερα ὁ
τρόπος χορηγήσεως τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας, ὥστε νά χορηγῆται ὕστερα ἀπό
πανορθόδοξη συναίνεση. Πρός τόν σκοπό αὐτό καταρτίσθηκε τό σχετικό κείμενο,
ἀλλά δέν προχώρησε γιατί δέν ὑπῆρξε συμφωνία ἀπό πλευρᾶς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας
καί τῶν Ἐκκλησιῶν πού τήν ἀκολουθοῦσαν στόν τρόπο τῆς ὑπογραφῆς, ὅπως θά
ἐξηγήσω στήν συνέχεια, καί ὄχι γιατί ἐπενέβη ἡ Ἀμερικανική πολιτική.
Αὐτό φανερώνει ὅτι ἡ ὅλη διαδικασία τῆς χορηγήσεως τοῦ Τόμου Αὐτο-
κεφαλίας στήν Οὐκρανία ἔγινε ὕστερα ἀπό λάθη τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας.
Ἡ ἴδια ἡ Ρωσική Ἐκκλησία ἀναγνώρισε τελευταῖα ὅτι ἦταν δικό της λάθος τό ὅτι
τό κείμενο τῆς Αὐτοκεφαλίας δέν συμπεριλήφθηκε στήν θεματολογία τῆς Ἁγίας καί
Μεγάλης Συνόδου στήν Ἀκαδημία στό Κολυμπάρι τῆς Κρήτης. Σέ συνέντευξη πού
ἔδωσε ὁ Πρόεδρος τοῦ Συνοδικοῦ Τμήματος Ἐξωτερικῶν Ἐκκλησιαστικῶν Σχέσεων
τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ κ. Ἱλαρίων στό Πρακτορεῖο
Ἐκκλησιαστικῶν Εἰδήσεων Romfea gr (26-01-2021, ὥρα 12.06), μεταξύ ἄλλων εἶπε:
«Τό θέμα τοῦ αὐτοκεφάλου συζητήθηκε πολλάκις κατά τήν διάρκεια τῆς
προσυνοδικῆς διαδικασίας καί ἰδιαίτερα κατά τίς συνεδριάσεις τῆς Διορθοδόξου
Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς τό 1993, τό 2009 καί 2011.
Τό κείμενο τοῦ ἐγγράφου "Τό αὐτοκέφαλο καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ"
εἶχε σχεδόν συμφωνηθεῖ. Ὅλες οἱ Ἐκκλησίες διά τῶν ἀντιπροσώπων τους
συμφώνησαν ὅτι ἡ ἀπονομή τῆς αὐτοκεφαλίας στό ἑξῆς θά εἶναι ἐφικτή μόνον
κατόπιν ἐγκρίσεως ὅλων τῶν κατά τόπους Ἐκκλησιῶν καί ὄχι κατόπιν μονοπροσώπου
ἀποφάσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη.
Ὑπολοιπόταν μόνον νά συμφωνηθεῖ κατά ποιόν τρόπον θά τοποθετηθοῦν οἱ
ὑπογραφές στόν τόμο τῆς αὐτοκεφαλίας, ἀλλά δέν κατέστη δυνατό νά ἐπιτευχθεῖ
συμφωνία ἐπί τοῦ θέματος.
4
Καί τί συνέβη τότε; Τόν Ἀπρίλιο τοῦ 2011 ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος
ἀπέστειλε στίς κατά τόπους Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες ἐπιστολή μέ τήν πρόταση νά
ἀποσυρθεῖ ἀπό τήν ἡμερήσια διάταξη τό θέμα τῆς αὐτοκεφαλίας καί νά συγκληθεῖ ἡ
Πανορθόδοξη Σύνοδος. Ἡ Ρωσική Ἐκκλησία ἀποδέχθηκε ἐκείνη τήν πρόταση καί αὐτό
ἦταν τό μεγάλο λάθος της» (Συνέντευξη Προέδρου τοῦ Συνοδικοῦ Τμήματος
Ἐξωτερικῶν Ἐκκλησιαστικῶν Σχέσεων τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας Σεβ. Μητροπολίτου
Βολοκολάμσκ κ. Ἱλαρίωνος στό Πρακτορεῖο Ἐκκλησιαστικῶν Εἰδήσεων Romfea. gr 26-
01-2021, ὥρα 12.06).
Ὅμως ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ἱλαρίων παραμένει στήν ἐπιστολή τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τό 2011 καί παραθεωρεῖ ὅλη τήν ἱστορία τοῦ θέματος
καί, κυρίως, τί προηγήθηκε τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς, μάλιστα δέ κατά τήν Διορθόδοξη
Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου στό Σαμπεζύ τῆς
Γενεύης μεταξύ 21 καί 27 Φεβρουαρίου 2011, ὅπου φαίνονται οἱ μεγάλες εὐθῦνες
της.
Θεωρῶ, λοιπόν, ὅτι δέν πρόκειται ἁπλῶς γιά πιέσεις πού ἀσκήθηκαν ἀπό τήν
Ἀμερικανική πολιτική, οὔτε γιά πρόθεση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου νά «πλήξη»
τήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας, ἀλλά γιά λάθος τῆς ἐκκλησιαστικῆς πολιτικῆς, ἰδίως τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας.
Ἄν τό κείμενο αὐτό γιά τήν χορήγηση τῆς Αὐτοκεφαλίας πού εἶχε ὁλοκληρωθῆ,
ἀποφασιζόταν στίς Προσυνοδικές Πανορθόδοξες Διασκέψεις καί τελικά ψηφιζόταν
στήν Σύνοδο τοῦ Κολυμπαρίου τῆς Κρήτης, δέν θά ὑπῆρχε σήμερα τό πρόβλημα τῆς
Οὐκρανίας. Ἐφ’ ὅσον, ὅμως, δέν προωθήθηκε στήν Σύνοδο τῆς Κρήτης γιά ἀπόφαση,
μέ εὐθύνη τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας καί σέ συνδυασμό καί μέ ἄλλα λάθη τοῦ
Πατριαρχείου Μόσχας, μετά τήν Σύνοδο στό Κολυμπάρι τῆς Κρήτης, ἐπανῆλθε ὁ
προηγούμενος τρόπος χορηγήσεως τοῦ Αὐτοκεφάλου ἀπό τό Οἰκουμενικό
Πατριαρχεῖο.
Πρόσφατα ὁ Πατριάρχης Μόσχας κ. Κύριλλος σέ ὁμιλία του στό Συνέδριο πού
διοργάνωσε τό Πατριαρχεῖο Μόσχας στήν Μόσχα (16-17 Σεπτεμβρίου 2021) μέ θέμα
«Παγκόσμια Ὀρθοδοξία: πρωτεῖο καί συνοδικότητα ὑπό τό φῶς τῆς ὀρθοδόξου
διδασκαλίας», ἀναφέρθηκε στό θέμα αὐτό.
Στό δελτίο τύπου πού ἐξέδωσε τό Πατριαρχεῖο Μόσχας καί δημοσιεύεται στήν
ἐπίσημη ἱστοσελίδα του διαλαμβάνονται τά ἑξῆς:
«Ὁ Πατριάρχης Μόσχας καί Πασῶν τῶν Ρωσσιῶν ὑπενθύμισε ὅτι κατά τό στάδιο
προετοιμασίας τῆς Πανορθοδόξου Συνόδου, ἡ ὁποία τελικῶς δέν συνῆλθε,
ἐπιτεύχθηκε ἡ καταρχήν ἀπόφαση ὅτι τό αὐτοκέφαλο ἐφεξῆς δύναται νά
παραχωρεῖται μόνον κατόπιν συμφωνίας ὅλων τῶν κοινῶς ἀναγνωρισμένων κατά
τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ἐντούτοις, κατά παράκληση τοῦ Πατριάρχη
Κωνσταντινουπόλεως τό ἐν λόγῳ θέμα ἀποσύρθηκε ἀπό τήν ἡμερήσια διάταξη. Καί
5
μετά τή διάσκεψη δέκα κατά τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν στήν Κρήτη τό 2016 τό
θέμα αὐτό ἐτάφη ὁριστικά, ὅλες οἱ προηγουμένως ἐπιτευχθεῖσες συμφωνίες
μηδενίστηκαν καί ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ἀνακοίνωσε τό δῆθεν
ἀποστολοπαράδοτο δικαίωμα νά χορηγεῖ σέ ὁποιονδήποτε ὁ ἴδιος ἀποφασίσει τό
αὐτοκέφαλο μονομερῶς καί ἄνευ συμφωνίας τῶν ἄλλων κατά τόπους Ἐκκλησιῶν»
Ὅμως ὁ «Ὀρθόδοξος Τύπος» μετέφρασε καί δημοσίευσε στήν ἑλληνική γλώσσα
τήν ἴδια τήν ὁμιλία τοῦ Πατριάρχου Μόσχας, καί στό θέμα πού μᾶς ἀπασχολεῖ εἶπε
ἐπί λέξει:
«Κατά τό στάδιο προετοιμασίας τῆς Πανορθοδόξου Συνόδου, ἡ ὁποία τελικῶς
δέν συνῆλθε, ἐπιτεύχθηκε μεταξύ τῶν Τοπικῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ἡ καταρχήν
ἀπόφαση ὅτι τό αὐτοκέφαλο ἐφεξῆς δύναται νά παραχωρεῖται μόνον κατόπιν
συμφωνίας ὅλων τῶν κοινῶς ἀναγνωρισμένων κατά τόπους ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Καταλήξαμε σέ αὐτή τή συμφωνία σέ μία συνάντηση στό Σαμπεζύ καί λήφθηκε αὐτή
ἡ ἀπόφαση μέ ἐνθουσιασμό ἀκριβῶς ἐπειδή αὐτή ἡ θέση ὄντως ἐγείρει ἀνάχωμα γιά
τήν πιθανή δημιουργία κάθε εἴδους σχισματικῶν κινημάτων. Ἡ ἀπόφαση θά
ἐπικυρωνόταν στήν Πανορθόδοξη, ἐν τούτοις, κατά παράκληση τοῦ Πατριάρχη
Κωνσταντινουπόλεως τό ἐν λόγῳ θέμα ἀποσύρθηκε ἀπό τήν ἡμερήσια διάταξη. Καί
μετά τή διάσκεψη τῶν δέκα κατά τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν στήν Κρήτη τό 2016
τό θέμα αὐτό ἐτάφη ὁριστικά, ὅλες οἱ προηγουμένως ἐπιτευχθεῖσες συμφωνίες
μηδενίστηκαν καί ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ἀνακοίνωσε τό δῆθεν δικαίωμά
του νά χορηγεῖ σέ ὁποιονδήποτε ὁ ἴδιος ἀποφασίσει τό αὐτοκέφαλο μονομερῶς καί
ἄνευ συμφωνίας τῶν ἄλλων κατά τόπους Ἐκκλησιῶν».
Ὕστερα ἀπό αὐτά, τίθενται σοβαρά ἐρωτήματα, ὅπως: Ἔχει τό θέμα ἔτσι ὅπως
τό παρουσιάζουν οἱ Ρῶσοι; Χωρίς οὐσιαστικό λόγο ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης
Βαρθολομαῖος, ἐνῶ εἶχε ἑτοιμασθῆ τό κείμενο τῆς χορηγήσεως τοῦ Αὐτοκεφάλου σέ
μιά Ἐκκλησία ἀπό τό 1983, πρότεινε νά ἀποσυρθῆ ἀπό τήν Ἡμερησία διάταξη τῆς
Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου; Γιατί οἱ Ρῶσοι ἀποδέχθηκαν τήν πρόταση τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καί δέν ἐπέμεναν νά χορηγῆται ἡ Αὐτοκεφαλία μέ
Συνοδικό τρόπο, δηλαδή ὕστερα ἀπό Πανορθόδοξη συναίνεση; Ποιά εἶναι ἡ εὐθύνη
τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας στό νά μή παραπεμφθῆ τό κείμενο αὐτό, στό ὁποῖο ὑπῆρξε
μιά κατ' ἀρχήν συμφωνία, στήν Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδο;
Ἐρεύνησα τό θέμα αὐτό, στήν προσπάθειά μου νά ἀπαντήσω στά ὡς ἄνω
ἐρωτήματα, διαβάζοντας τά Ἐπίσημα Πρακτικά τῶν Διασκέψεων τῶν συγκεκριμένων
Ἐπιτροπῶν, περίπου χιλίων πεντακοσίων (1.500) σελίδων, καί ὁ καρπός τῆς ἐρεύνης
αὐτῆς δημοσιεύεται κατωτέρω, μέ πολλή ἀγάπη στίς Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες,
προκειμένου νά βρεθῆ ἡ ἀλήθεια καί ἡ ἐπικοινωνία μεταξύ τους.
6
1. Τό κείμενο γιά τήν χορήγηση τοῦ Τόμου τῆς Αὐτοκεφαλίας τοῦ 1993
Τό 1961 στήν Α΄ Πανορθόδοξη Διάσκεψη στήν Ρόδο ἀποφασίσθηκε νά γίνη μιά
Πανορθόδοξη Σύνοδος γιά νά ἀντιμετωπίση τά ἐκκλησιαστικά θέματα πού ἀνέκυψαν
στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Στήν ἀρχή τήν ὀνόμασαν Οἰκουμενική Σύνοδο καί ἀργότερα
τήν ὀνόμασαν Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδο.
Μέ προτάσεις τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καταρτίσθηκε ἕνας κατάλογος
περίπου ἑκατό (100) θεμάτων, γιά τά ὁποῖα ἔπρεπε νά ληφθοῦν πανορθόδοξες
ἀποφάσεις. Στήν συνέχεια μέ ἄλλες Πανορθόδοξες Διασκέψεις καθιερώθηκε νά
γίνουν Προσυνοδικές Πανορθόδοξες Διασκέψεις, οἱ ὁποῖες θά ἀποφάσιζαν τόν κα-
ταρτισμό κειμένων, τά ὁποῖα θά ἑτοίμαζαν οἱ Πανορθόδοξες Προπαρασκευαστικές
Ἐπιτροπές. Ἡ ὅλη προσπάθεια ἦταν κοπιώδης καί τήν εὐθύνη εἶχε ἀναλάβει τό
Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, τοῦ ὁποίου ἐκπρόσωπος προήδρευε σέ ὅλες αὐτές τίς
Διασκέψεις.
Ἡ Α΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη πού ἔγινε στήν Γενεύη τόν Νοέμβριο
τοῦ 1976 ἀπεφάσισε καί καθόρισε ὅτι ἀπό τά 100 περίπου θέματα, νά συζητηθοῦν
ἀπό τήν Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδο τά δέκα (10), μεταξύ τῶν ὁποίων ἦταν τό θέμα πού
ἀφοροῦσε «τό Αὐτοκέφαλο στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεώς
του».
Ἡ Γ΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη τοῦ 1986 ἀπεφάσισε νά ἀναθέση
στήν Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή νά προετοιμάση σέ Συνεδριάσεις της
τά τέσσερα θέματα Ἡμερησίας διατάξεως τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου, μεταξύ
τῶν ὁποίων ἦταν τό θέμα περί Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας.
Ἔτσι, ἡ Συνέλευση τῆς Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς μεταξύ 7ης
καί 13ης Νοεμβρίου τοῦ 1993 μέ βάση τόν σχετικό φάκελο τῆς Γραμματείας ἐξεπόνησε
καί ἔκανε ὁμοφώνως ἀποδεκτό τό κείμενο «Τό Αὐτοκέφαλον ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλη-
σίᾳ καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ». Ὅμως, ὑπῆρξε διαφωνία στήν παράγραφο 3γ
τοῦ κειμένου πού ἀφοροῦσε τήν ὑπογραφή τοῦ Πατριαρχικοῦ Τόμου τῆς
Αὐτοκεφαλίας, δηλαδή πῶς θά ὑπογράφεται ὁ Τόμος Αὐτοκεφαλίας καί γι’ αὐτό τό
κείμενο αὐτό δέν παρεπέμφθη στήν Δ΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη πού
ἔγινε τήν 6-13 Ἰουνίου 2009.
Συγκεκριμένα, τό κείμενο πού καταρτίσθηκε καί ἀποφασίσθηκε ἀπό τήν
Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή τό 1993 (πρίν 28 χρόνια) ἀποτελεῖται ἀπό
4 ἄρθρα πού εἶναι τά ἑξῆς:
«1. Ὁ θεσμός τῆς Αὐτοκεφαλίας ἐκφράζει κατ’ αὐθεντικόν τρόπον μίαν ἐκ τῶν
οὐσιαστικῶν ὄψεων τῆς ὀρθοδόξου ἐκκλησιολογικῆς παραδόσεως περί τῆς σχέσεως
τῆς τοπικῆς πρός τήν ἀνά τήν Οἰκουμένην Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ. Ἡ βαθεῖα αὕτη σχέσις
τοῦ κανονικοῦ θεσμοῦ τῆς ἐκκλησιαστικῆς αὐτοκεφαλίας πρός τήν ὀρθόδοξον ἐκκλη-
σιολογικήν διδασκαλίαν περί τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας ἐξηγεῖ τόσον τήν εὐαισθησίαν
7
τῶν κατά τόπους αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν διά τήν ἀντιμετώπισιν τῶν
ὑφισταμένων προβλημάτων περί τήν εὔρυθμον λειτουργίαν τοῦ θεσμοῦ, ὅσον καί τήν
προθυμίαν αὐτῶν ὅπως συμβάλουν δι’ ἐκτενῶν εἰσηγήσεων εἰς τήν ἀξιοποίησίν του
ὑπέρ τῆς ἑνότητος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας.
2. Ἡ συνεπής πρός τήν ὀρθόδοξον ἐκκλησιολογίαν ἀλληλοπεριχώρησις τοπι-
κότητος καί οἰκουμενικότητος προσδιορίζει τήν λειτουργικήν σχέσιν μεταξύ τῆς
διοικητικῆς ὀργανώσεως καί τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας, διό καί διεπιστώθη πλήρης
συμφωνία ὡς πρός τήν θέσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Αὐτοκεφαλίας εἰς τήν ζωήν τῆς
Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας.
3. Διεπιστώθη πλήρης συμφωνία ὡς πρός τούς ἀναγκαίους κανονικούς ὅρους
διά τήν ἀνακήρυξιν τοῦ Αὐτοκεφάλου τοπικῆς τινος Ἐκκλησίας, ἤτοι ὡς πρός τήν
συγκατάθεσιν καί τάς ἐνεργείας τῆς Ἐκκλησίας-μητρός, ὡς πρός τήν ἐξασφάλισιν
πανορθοδόξου συναινέσεως καί ὡς πρός τόν ρόλον τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου
καί τῶν λοιπῶν αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν κατά τήν ἀνακήρυξιν τοῦ
αὐτοκεφάλου. Συμφώνως πρός τήν συμφωνίαν ταύτην:
α) Ἡ Ἐκκλησία-μήτηρ, δεχομένη τό αἴτημα ὑπαγομένης εἰς αὐτήν
ἐκκλησιαστικῆς περιοχῆς, ἀξιολογεῖ τάς ὑφισταμένας ἐκκλησιολογικάς, κανονικάς καί
ποιμαντικάς προϋποθέσεις, πρός παροχήν τοῦ αὐτοκεφάλου. Εἰς περίπτωσιν καθ’ ἥν
ἡ τοπική Σύνοδος, ὡς ἀνώτατον ἐκκλησιαστικόν ὄργανον, παράσχει τήν συγκατάθεσιν
αὐτῆς, ὑποβάλλει σχετικήν πρότασιν πρός τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον διά τήν
ἀναζήτησιν τῆς πανορθοδόξου συναινέσεως, ἐνημερώνει δέ σχετικῶς τάς λοιπάς κατά
τόπους αὐτοκεφάλους Ἐκκλησίας.
β) Τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, κατά τά πανορθοδόξως καθιερωμένα,
ἀνακοινοῖ διά Πατριαρχικοῦ Γράμματος πάντα τά σχετικά πρός τό συγκεκριμένον
αἴτημα καί ἀναζητεῖ τήν ἔκφρασιν τῆς πανορθοδόξου συναινέσεως. Ἡ πανορθόδοξος
συναίνεσις ἐκφράζεται διά τῆς ὁμοφωνίας τῶν Συνόδων τῶν αὐτοκεφάλων
Ἐκκλησιῶν.
γ) Ἐκφράζων τήν συγκατάθεσιν τῆς Ἐκκλησίας-μητρός καί τήν πανορθόδοξον
συναίνεσιν ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἀνακηρύσσει ἐπισήμως τό αὐτοκέφαλον τῆς
αἰτησαμένης Ἐκκλησίας διά τῆς ἐκδόσεως Πατριαρχικοῦ Τόμου. Ὁ Τόμος οὗτος
ὑπογράφεται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Εἶναι ἐπιθυμητόν νά
προσυπογράφεται καί ὑπό τῶν Προκαθημένων τῶν αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν,
ὁπωσδήποτε ὅμως ὑπό τοῦ Προκαθημένου τῆς Ἐκκλησίας-μητρός.
4. Ἡ ἀνακηρυχθεῖσα Αὐτοκέφαλος τοπική Ἐκκλησία ἐντάσσεται ὡς ἰσότιμος εἰς
τήν κοινωνίαν τῶν αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί ἀπολαύει πάντων τῶν
πανορθοδόξως καθιερωμένων κανονικῶν προνομίων (Δίπτυχα, Μνημόσυνον,
Διορθόδοξοι σχέσεις κλπ.)».
8
Ὅπως γίνεται ἀντιληπτό, ἀποφασίσθηκε ὁ Τόμος Αὐτοκεφαλίας νά ὑπογρά-
φεται ἀπό τόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη, εἶναι ἐπιθυμητό νά προσυπογράφεται καί
ἀπό ὅλους τούς Προκαθημένους τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ὁπωσδήποτε τέλος ἀπό
τόν Προκαθήμερνο τῆς Ἐκκλησίας Μητέρας ἀπό τήν ὁποία ἀποσπᾶται ἡ περιοχή της.
Ὅμως, ὑπῆρξαν διαφωνίες ὡς πρός τό πῶς θά ὑπογράφεται ὁ Τόμος
Αὐτοκεφαλίας, ὕστερα ἀπό τήν συναίνεση ὅλων τῶν Ἐκκλησιῶν. Γι' αὐτό γράφεται σέ
ὑποσημείωση:
«Τό περιεχόμενον τῆς παραγράφου 3. γ) παρεπέμφθη πρός πληρεστέραν
ἐπεξεργασίαν εἰς τήν ἑπομένην Διορθόδοξον Προπαρασκευαστικήν Ἐπιτροπήν, ἥτις
καί θά ἀναζητήσῃ τήν ἐπ’ αὐτῆς ἑνιαίαν θέσιν τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν, ὁλοκληροῦσα οὕτω τό ἔργον αὐτῆς ἐπί τοῦ θέματος τούτου».
Πρόκειται γιά ὑπαναχώρηση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου νά ἀλλάξη ὁ τρόπος
χορηγήσεως τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας.
2. Ἡ Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή τοῦ Δεκεμβρίου 2009
Τήν περίοδο 9ης καί 17ης Δεκεμβρίου 2009 συνῆλθε στό Πατριαρχικό Κέντρο τοῦ
Σαμπεζύ τῆς Γενεύης ἡ Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή γιά νά μελετήση
τά τρία κανονικά θέματα, γιά νά παραπεμφθοῦν στήν Προσυνοδική Πανορθόδοξη
Διάσκεψη μέ ἀπώτερο σκοπό νά προωθηθοῦν στήν Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδο, ὅποτε
αὐτή θά συνερχόταν, γιά λήψη τῶν τελικῶν ἀποφάσεων. Πρόκειται γιά τά θέματα «τό
Αὐτοκέφαλο καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ», «τό Αὐτόνομο καί ὁ τρόπος
ἀνακηρύξεως αὐτοῦ» καί «τά Δίπτυχα».
Ἐδῶ μᾶς ἐνδιαφέρει κυρίως τό θέμα τοῦ Αὐτοκεφάλου καί ὁ τρόπος
ἀνακηρύξεως αὐτοῦ, ἄν καί τά ἄλλα θέματα εἶναι ἐνδιαφέροντα καί δηλώνουν τόν
τρόπο μέ τόν ὁποῖο λειτουργοῦν σήμερα οἱ κατά τόπους Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες.
Διάβασα τά Πρακτικά τῆς Συνεδριάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς, τοῦ Δεκεμβρίου
2009, πού ἐκτείνονται σέ 328 σελίδες μεγάλου μεγέθους, καί ἐδῶ θά παραθέσω
μερικά χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα ἀπό αὐτά.
Τήν πρώτη ἡμέρα (10 Δεκεμβρίου 2009) πού οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν μετέφεραν τά μηνύματα τῶν Προκαθημένων τῶν Ἐκκλησιῶν τους, ἀμέσως
φάνηκαν οἱ διαθέσεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας.
Ὁ τότε Ἀρχιεπίσκοπος Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων τόνισε:
«Θεωροῦμεν ὅτι ἡ ἀνακήρυξις τοῦ Αὐτοκεφάλου θά πρέπει νά πραγμα-
τοποιεῖται ὑπό πανορθοδόξου ὀργάνου, δηλαδή ὑπό τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου
τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἤ ὑπό τῆς Συνάξεως τῶν Προκαθημένων ἤ τῶν πρός τοῦτο
ἐξουσιοδοτημένων ἀντιπροσώπων τῶν αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν, τήν ὁποία συγκαλεῖ
9
ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης. Θεωροῦμεν ὅτι τόν Τόμον τοῦ Αὐτοκεφάλου ὀφείλουν
νά ὑπογράφουν ἅπαντες οἱ Προκαθήμενοι τῶν αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν
μέ πρῶτον τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην. Θεωροῦμεν ὅτι εἰς τόν Τόμον τοῦ Αὐτο-
κεφάλου θά πρέπει ὁπωσδήποτε νά ὑπάρχῃ ἡ ὑπογραφή τοῦ Προκαθημένου τῆς
Ἐκκλησίας-μητρός».
Αὐτή μέχρι τέλους ἦταν ἡ γραμμή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας.
Ὁ Πρόεδρος, Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης τόνισε ὅτι «ὡς φαίνεται ἐκ τῶν
πρακτικῶν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 1993, ἐπί τοῦ θέματος ὑπῆρξαν οὐσιαστικῶς τρεῖς
θέσεις ἤ ἐνδεχομένως τελικῶς δύο. Ἡ μία ἦτο ὅτι τόν Τόμον ὑπογράφει ὁ
Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἐξ ὀνόματος ὅλων τῶν Ἐκκλησιῶν, τήν συναίνεσιν τῶν
ὁποίων ἔχει ἤδη ἐξασφαλίσει διά γραμμάτων τῶν Ἱερῶν Συνόδων τῶν Ἐκκλησιῶν.
Ἑτέρα ἄποψις ἦτο ὅτι τόν Τόμον ὑπογράφει ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης καί ὁ
Προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας-μητρός ἐξ ἧς προῆλθεν ἡ νέα Αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία,
ἑτέρα δέ, ὅτι τό Τόμον ὑπογράφουν ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης καί ἅπαντες οἱ
Προκαθήμενοι τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Αἱ τρεῖς αὗται θέσεις ἀποτελοῦν τό πρόβλημα ἡμῶν καί καλόν θά εἶναι νά
ἴδωμεν ποῖαι εἶναι αἱ ἐπ’ αὐτοῦ ἀπόψεις τῶν Ἐκκλησιῶν μας καί, ὅπως πάντοτε, νά
δηλώσωμεν κατά κάποιον τρόπον ἐάν ἐμμένωμεν εἰς τάς ἀπόψεις αὐτάς καί μέχρι
ποίου σημείου ἐμμένομεν, εἰς περίπτωσιν κατά τήν ὁποίαν διαπιστοῦται διαφωνία,
διά νά ἴδωμεν ἐάν τελικῶς θά δυνηθῶμεν νά φθάσωμεν εἰς ὁμόφωνον ἀπόφασιν.
Τονίζω τοῦτο ἰδιαιτέρως, διότι ἐξ ἐπόψεως διαδικασίας, εἶναι πολύ σημαντικόν. ...
Εἰς τό θέμα τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου, ἡ ἐπ’ αὐτοῦ θέσις ὡρισμένων
Ἐκκλησιῶν, μεταξύ τῶν ὁποίων καί τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἦτο ὁ Τόμος νά
ὑπογράφεται ὑπό τόν ρητόν ὅρον ὅτι ἡ συναίνεσις τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν
ἐξησφαλίσθη ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου ὡς ἐκφραστοῦ τῆς συναινέσεως.
Ἔχομεν δηλαδή, θά ἔλεγον, ἕν σχῆμα ἑνότητος, διά τοῦ ὁποίου ἡ βούλησις τῶν
πολλῶν ἐκφράζεται δι’ ἑνός. Ὑπάρχει καί τό σχῆμα, ἡ βούλησις τῶν πολλῶν νά
ἐκφράζεται διά τῶν πολλῶν. Εἰς τήν ἱστορίαν ἔχομεν ποικίλους τρόπους, ἀλλά ἔχει
ἐπικρατήσει, τοὐλάχιστον ἀπό τήν ἐποχήν χορηγήσεως τῶν Αὐτοκεφάλων, οἱ Τόμοι
νά ὑπογράφωνται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καί εἶναι ἴσως κάτι, τό ὁποῖον
πρέπει νά λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν. Πάντως, ἡ λογική, ἡ ὁποία ὑπαγορεύει τήν θέσιν νά
ὑπογράφεται ἀπό τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην ἐκ μέρους ὅλων, εἶναι ἡ ἀρχή ἡ
ὁποία ἐπικρατεῖ εἰς ὅλα τά συλλογικά σώματα, εἰς τά ὁποῖα ὁ Πρόεδρος ἤ ὁ
προεδρεύων ἐκφράζει πρός τά ἔξω τήν βούλησιν τοῦ σώματος. Βεβαίως, ὑπάρχει ὁ
ρόλος τῆς Ἐκκλησίας-μητρός, ἐκ τῆς ὁποίας προέρχεται ἡ νέα Αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία.
Ὁ ρόλος αὐτός εἶναι πρωταρχικός, διότι ἐξ αὐτῆς προέρχεται ἡ πρωτοβουλία
κινήσεως τῆς διαδικασίας καί ἐκφράζεται ἡ βούλησις, εἰς πρῶτον στάδιον, διά τήν
δημιουργίαν νέας Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας. Ἀπό τήν στιγμήν ὅμως κατά τήν ὁποίαν ἡ
ἀπόφασις χορηγήσεως ἔχει ληφθῆ πανορθοδόξως, ὁ ρόλος τῆς Ἐκκλησίας-μητρός, ἐξ
10
ἧς προῆλθεν ἡ νέα Αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία, ἐκλείπει λογικῶς, διότι τοῦτο σημαίνει
αὐτοκέφαλος, δηλαδή διακοπή τοῦ δεσμοῦ ἐξ ἐπόψεως θεσμικῆς μέ τήν Ἐκκλησίαν-
μητέρα. Ἡ νέα Ἐκκλησία εἶναι αὐτοκέφαλος πλέον καί ὀφείλει τήν ὑπόστασίν της εἰς
τήν βούλησιν ὄχι μόνον τῆς Ἐκκλησίας-μητρός ἐξ ἧς προῆλθεν, ἀλλά καί ὅλων τῶν
Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν. Ἑπομένως, ἡμεῖς βλέπομεν ὀλίγον περίεργον τήν
συνυπογραφήν τοῦ Τόμου καί ὑπό τῆς Ἐκκλησίας-μητρός.
Ὡς πρός τήν θέσιν νά ὑπογράφουν ὅλοι, βεβαίως δέν ὑπάρχει τίποτε τό
μεμπτόν, ὑπάρχουν ὅμως δύο ἐρωτήματα. Τό πρῶτον εἶναι διά ποῖον λόγον νά
ἐπιμείνῃ τις εἰς τήν θέσιν ταύτην; Μήπως ὑπάρχουν λόγοι μέ τούς ὁποίους θέλει τις
νά μειώσῃ τόν ρόλον τοῦ Κων/πόλεως; Εἴμεθα ἀδελφοί καί θέλω νά εἴμεθα ἀπολύτως
εἰλικρινεῖς μεταξύ μας καί, ἐάν ἐκφράζω τήν στιγμήν ταύτην τήν ἄποψιν τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, πρέπει νά σᾶς ἐκφράσω καί ὅλας τάς σκέψεις μου.
Ὑπάρχει πολλάκις εἰς τήν σκέψιν ἡμῶν ἡ προσπάθεια μειώσεως τοῦ ρόλου καί τῆς
εὐθύνης τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἐάν δηλαδή ὑπάρχῃ ὁ λόγος αὐτός εἰς τό
σκεπτικόν ὅσων εἰσηγοῦνται τήν ὑπό πάντων τῶν Προκαθημένων ὑπογραφήν τοῦ
Τόμου χορηγήσεως τοῦ Αὐτοκεφάλου, δέν θά ἦτο καλός ἤ ἀποδεκτός λόγος διά νά
δεχθῶμεν τήν ἄποψιν ταύτην. Ἐάν ὁ λόγος διά τόν ὁποῖον ζητεῖται ἡ συνυπογραφή
ὅλων τῶν Ἐκκλησιῶν εἶναι διά νά δηλωθῇ ἡ συγκατάθεσις τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν,
αὐτό καλύπτεται – καί ὁμιλῶ ἐξ ἐπόψεως τῆς θέσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριαρχείου – ἐκ τοῦ περιεχομένου τοῦ Τόμου, τό ὁποῖον σαφῶς δηλώνει ὅτι ὁ
Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἐνεργεῖ εἰς τήν περίπτωσιν ταύτην ἐκ μέρους ἤ ὡς
ἐκφραστής τῆς βουλήσεως ὅλων τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν. Θά ὑπάρχουν δέ καί τά
Συνοδικά Γράμματα, τά ὁποῖα δύνανται νά ἐπισυνάπτωνται εἰς τόν Τόμον, καί διά τοῦ
τρόπου τούτου ἐξασφαλίζεται ἡ βούλησις πασῶν τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν. Δέν
πρόκειται δηλαδή διά Τόμον, τόν ὁποῖον ὑπογράφει ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης μέ
τήν ἰδικήν του καί μόνον θέλησιν».
Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων, μεταξύ τῶν ἄλλων εἶπε:
«Διά τήν ἡμετέραν Ἐκκλησίαν εἶναι ἀδύνατος ἡ ὑπογραφή τοῦ Τόμου
χορηγήσεως τῆς Αὐτοκεφαλίας ὑπό μόνου τοῦ Προκαθημένου τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Θρόνου Κων/πόλεως. Θεωροῦμεν ὅτι ἰδανική καί λογική διαδικασία θά εἶναι ἡ
ὑπογραφή τοῦ Τόμου ὑπό πάντων τῶν Προκαθημένων τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν, πρᾶγμα τό ὁποῖον ἀποτελεῖ ἐν προκειμένῳ ὁρατήν μαρτυρίαν τῆς
ἐκφράσεως τῆς συμφωνίας των. Εἴμεθα ἕτοιμοι νά δεχθῶμεν ὅτι εἰς ἐξαιρετικάς
περιπτώσεις, ὅταν δι’ οἱουσδήποτε λόγους εἶναι ἀδύνατος ἡ σύγκλησις
Πανορθοδόξου Συνόδου ἤ συνάξεως τῶν Προκαθημένων, ὁ Τόμος χορηγήσεως τῆς
Αὐτοκεφαλίας νά ὑπογράφεται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, ἐξ ὀνόματος τῶν
λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ἀλλά ὑποχρεωτικῶς καί ὑπό τοῦ Προκαθημένου τῆς
Ἐκκλησίας-μητρός. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι νά ἀποδεχθῶμεν τήν ὡς ἄνω
διαδικασίαν ἐφαρμοζομένην εἰς ἐξαιρετικάς περιπτώσεις. Θεωροῦμεν ὅμως ὅτι ἡ
11
φυσιολογική διαδικασία θά εἶναι ἡ ὑπό πάντων τῶν Προκαθημένων ὑπογραφή τοῦ
Τόμου».
Σέ ἄλλο σημεῖο ὁ ἴδιος εἶπε:
«Θεωροῦμεν ὅτι ὁ Τόμος πρέπει νά περιέχῃ τάς ὑπογραφάς ὅλων τῶν
Προκαθημένων καί δέν πρέπει γενικῶς νά δημιουργῶμεν τοιοῦτον προηγούμενον,
συμφώνως πρός τό ὁποῖον, ὁ Προκαθήμενος μιᾶς Ἐκκλησίας ὑπογράφει ἐξ ὀνόματος
μιᾶς ἤ ὅλων τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν. Δέν εἴμεθα Ρωμαιοκαθολική Ἐκκλησία, εἰς τήν
ὁποίαν ὁ Πάπας δύναται νά ὑπογράφῃ ἐξ ὀνόματος ὅλων καί νά ἐπικυρώνῃ τά πάντα.
Ἔχομεν τάξιν συνοδικήν. Ἑκάστη αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία ἔχει ἀνεξάρτητον διοίκησιν
καί ἀδυνατῶ νά φαντασθῶ ὅτι ὁ Πατριάρχης Μόσχας θά θελήσῃ νά παραχωρήσῃ εἰς
τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην τό δικαίωμα νά ὁμιλῇ ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ καί νά
μαρτυρεῖ περί τῆς συμφωνίας αὐτοῦ, χωρίς νά ὑπάρχῃ ἡ ὑπογραφή του εἰς τό
ἔγγραφον, εἰς τό ὁποῖον ἡ σύμφωνος ἄποψις εἶναι ἀπαραίτητος. Διά τοῦτο καί
ἐπιμένωμεν ὅτι θά πρέπει νά ὑπάρχουν αἱ ὑπογραφαί ὅλων, πρῶτον ἡ ὑπογραφή τοῦ
Οἰκουμενικοῦ καί ἐν συνεχείᾳ αἱ ὑπογραφαί καί τῶν ἄλλων Προκαθημένων κατά τήν
τάξιν τῶν Διπτύχων».
Πρέπει νά ὑπενθυμίσω ὅτι οὔτε γιά τήν σειρά τῶν Διπτύχων (σειρά τῶν
Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν) ὑπῆρξε συμφωνία, ἀφοῦ ὑπάρχουν δύο σειρές Διπτύχων, ἡ
μία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου πού ἀκολουθεῖ ἡ πλειοψηφία τῶν Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν καί ἡ ἄλλη σειρά τοῦ Πατριαρχείου τῆς Ρωσίας καί μερικῶν Ἐκκλησιῶν
πού τήν ἀκολουθοῦν. Ἑπομένως, καί ἄν ἀποφασιζόταν νά ὑπογράφουν τόν Τόμο ὅλοι
οἱ Προκαθήμενοι τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί τότε θά διαφωνοῦσαν στήν σειρά
πού θά ὑπογράψουν, ὁπότε δέν θά ἐκδοθῆ ποτέ Τόμος Αὐτοκεφαλίας.
Ἡ διατυπωθεῖσα ἄποψη τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Βολοκολάμσκ ἐξανάγκασε τόν
Μητροπολίτη Περγάμου Ἰωάννην νά πῆ:
«Ἀπεκαλύψατε τήν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, λέγων ὅτι ὁ Πατριάρχης Μόσχας
οὐδέποτε θά ἐδέχετο νά ἐκφρασθῇ διά τοῦ Πατριάρχου Κων/πόλεως. Ἐνισχύετε οὕτω
τήν ἄποψίν μας νά ἐμμείνωμεν εἰς τήν θέσιν ὅτι ὁ Κων/πόλεως πρέπει νά ὑπογράφῃ
μόνος. Διότι ἀποκαλύπονται ἐλατήρια, τά ὁποῖα, κατά τήν γνώμην μου, δέν εἶναι
μόνον ἐλατήρια φιλοτιμίας, ἀλλά καί ἐκκλησιολογικά. Ἔχει ἤ δέν ἔχει ἡ Ὀρθόδοξος
Ἐκκλησία ἐκφραστήν τῆς ἑνότητός της; Πρέπει, διά νά ἐκφράσῃ τήν ἑνότητά της ἡ
Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, νά ἀκούγωνται ὅλαι αἱ φωναί μαζί; Εἶναι παπικόν νά ἐκφράζῃ
τήν βούλησίν της δι’ ἑνός; Ἄς μή συγχέωμεν τά πράγματα. Πολλάκις ἀκούονται καί
γράφονται ἀπαράδεκτα πράγματα περί παπικοῦ χαρακτῆρος τῆς στάσεως τοῦ
Κων/πόλεως. Ἡ διαφορά μεταξύ παπικοῦ καί μή παπικοῦ εἶναι ὅτι ὁ μέν Πάπας δέν
ἐκφράζει τήν βούλησιν τῶν ἄλλων, ἀλλά ἔχει ἰδικήν του βούλησιν. Ἀντιθέτως, ἡ
Ἐκκλησία Κων/πόλεως ἐκφράζει τήν βούλησιν τῶν ἄλλων, βούλησις ἡ ὁποία ἀποτελεῖ
προϋπόθεσιν. Τοῦτο δέν εἶναι παπικόν. Λοιπόν, νά μή λέγωμεν, ὑπονοῶμεν καί
φοβώμεθα τοιαῦτα πράγματα. Διότι, ἔχω τήν ἐντύπωσιν ὅτι τοιοῦτος φόβος
12
ὑπαγορεύει τήν ἐπιμονήν νά μήν ὑπογράφῃ ὁ Κων/πόλεως ἐξ ὀνόματος τῶν ἄλλων. Ἡ
ὕπαρξις τοιούτου φόβου εἶναι ἀδικαιολόγητος, ἐφ’ ὅσον εἶναι σαφής ἡ δέσμευσις
τοῦ Κων/πόλεως νά μήν ἐκφράσῃ τήν ἰδίαν βούλησιν, ἀλλά τήν βούλησιν ὅλων τῶν
ἄλλων».
«Μέ τάς ἀντιλήψεις, τάς ὁποίας ἐξέφρασεν ὁ ἀδελφός ἅγιος Βολοκολάμσκ,
καθίσταται πολύ δυσχερής ἡ ὑποχώρησίς μας εἰς τό θέμα ὑπογραφῆς ὑπό μόνου τοῦ
Κων/πόλεως. Ἐάν δέν ἀναθεωρηθοῦν αἱ ἀντιλήψεις αὗται, θά εἶναι πολύ δύσκολον
νά δεχθῶμεν, διότι εἶναι ὡς νά δεχώμεθα ὅτι ὁ Κων/πόλεως δέν δύναται νά ἐκφράσῃ,
συμφώνως πρός τήν ὀρθόδοξον ἐκκλησιολογίαν, τήν βούλησιν τῶν ἄλλων. Δέν
δεχόμεθα τοιαύτην θέσιν διά λόγους ἐκκλησιολογίας».
Τήν ἑπομένην ἡμέρα (πρωϊνή Συνεδρίαση 11ης Δεκεμβρίου 2009) ὁ Μητροπο-
λίτης Περγάμου Ἰωάννης εἶπε:
«Τό προβληθέν ὑπό τοῦ ἀδελφοῦ Ἱλαρίωνος ἐπιχείρημα μέ προεκάλεσε νά εἴπω
ὅτι δυστυχῶς αὐτό σημαίνει ὅτι ἐάν τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον ὑποχωρήσῃ εἰς τό
θέμα τοῦτο, εἶναι ὡς νά ἀποδέχεται ὅτι δέν δύναται ἤ δέν ἐπιτρέπεται νά ἐκφράζῃ
τήν γνώμην ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ἐπί τῆς ἤδη ὑπ’ αὐτῶν ἐκφρασθείσης
συμφωνίας. Νομίζω ὅτι πρόκειται περί βασικοῦ, περί ἐκκλησιολογικοῦ θέματος, εἰς
τό ὁποῖον, ἀπό πλευρᾶς Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, δέν εἶναι δυνατόν νά ὑπάρξῃ
ὑποχώρησις, διότι ἐάν ἡ θέσις ὑπέρ τῆς ὑπό πάντων ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου
ἑρμηνεύεται ὡς ἀμφισβήτησις τῆς δυνατότητος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου νά
ἐκφράζῃ τήν σύμφωνον γνώμην τῶν ἄλλων, ἔχομεν μεῖζον θέμα».
«Νομίζω ὅτι πρέπει νά ἀποβάλλωμεν τήν δυσπιστίαν ταύτην. Κατά τήν γνώμην
μου, ἡ ἐπιμονή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ὡς πρός τό θέμα τοῦτο δέν εἶναι
ἀδικαιολόγητος, ἐφ’ ὅσον διαπιστώνεται τοιαύτη δυσπιστία, τοιοῦτος φόβος ὅτι
ἐνδέχεται ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης νά μεταβληθῇ τρόπον τινά εἰς Πάπαν. Αἱ
χθεσιναί δηλώσεις τοῦ ἀδελφοῦ Ἱλαρίωνος ἐδημιούργησαν μίαν ἀτμόσφαιραν, ἐντός
τῆς ὁποίας εἶναι δύσκολον νά προχωρήσωμεν καί λυποῦμαι πολύ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι
δέν πρέπει νά σταματήσωμεν ἐκεῖ. Ὡς ἔχουν τά πράγματα μετά τήν χθεσινήν
συνάντησιν, δέν ἔχομεν δυνατότητα συμφωνίας, δέν ἔχει τό Οἰκουμενικόν Πατριαρ-
χεῖον δυνατότητα ὑποχωρήσεως ὡς πρός θέμα τοῦτο. Ἐάν δέν ὑπάρξῃ διέξοδος,
εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νά ἀφήσωμεν ἀνεπίλυτον τό θέμα τοῦτο. Ἐάν βλέπετε ἐσεῖς
διεξόδους, εὐχαρίστως νά ἀκούσωμεν τάς ἀπόψεις σας, ἀλλά ὁμολογῶ ὅτι
προσωπικῶς δέν βλέπω διέξοδον».
Στήν συνέχεια διατυπώθηκαν πολλές ἀπόψεις ἀπό διάφορες πλευρές σέ κλίμα
ἔντασης.
Σέ κάποια στιγμή ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων ἔθεσε μιά συμβι-
βαστική πρόταση: «Δυνάμεθα νά σκεφθῶμεν τρόπον, ὥστε ἡ ὑπογραφή τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου νά διακρίνεται εἰς τόν Τόμον, νά μήν εἶναι μία μεταξύ τῶν
13
λοιπῶν ὑπογραφῶν, εἶναι δέ αὐτονόητον ὅτι θά εὑρίσκηται εἰς τήν πρώτην θέσιν.
Δυνάμεθα νά προτείνωμεν τύπον τινά, βάσει τοῦ ὁποίου θά διακρίνεται ἡ ὑπογραφή
ὡς αὕτη τοῦ Πρώτου καί τοῦ ἀρχαιοτέρου μεταξύ τῶν Προκαθημένων». Ἡ
συμβιβαστική αὐτή πρόταση δέν ἔγινε ἀποδεκτή ἀπό ὡρισμένες Ἐκκλησίες.
Στήν ἀπογευματινή Συνεδρίαση τῆς 11ης Δεκεμβρίου 2009 ὁ Μητροπολίτης
Μιχαλόβτσε Γεώργιος, ἀντιπρόσωπος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Τσεχίας καί Σλοβακίας, ἔκανε
μιά ἐνδιαφέρουσα πρόταση, ἡ ὁποία θά ἀπασχολήση τίς Συνεδριάσεις τῶν
Ἀντιπροσώπων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν στήν ἑπόμενη Διορθόδοξη Προπαρα-
σκευαστική Ἐπιτροπή τοῦ Φεβρουαρίου τοῦ 2011. Εἶπε:
«Σεβ. ἅγιε Πρόεδρε, μήπως θά διηυκόλυνε κάπως τήν κατάστασιν, ἐάν
δεχθῶμεν τήν πρότασιν τῆς ἁγιωτάτης Ἐκκλησίας Ρωσσίας, προκειμένου νά ὑπάρχῃ
διάκρισις εἰς τόν Τόμον αὐτοκεφαλίας μεταξύ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριάρχου καί τοῦ Προκαθημένου τῆς Ἐκκλησίας-μητρός, λέγοντες, ὡς εἶπον καί
χθές, «ὁ Κωνσταντινουπόλεως ἀποφαίνεται καί ὁ Προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας-
μητρός συναποφαίνεται», ὥστε νά ὑπάρχῃ μία διαφοροποίησις.
Ὁ Σεβ. Πρόεδρος: Ὁ τρόπος διά τοῦ ὁποίου θά διαφοροποιηθοῦν αἱ δύο
ὑπογραφαί εἶναι βεβαίως ὑπό συζήτησιν. Τό ἐρώτημα ὅμως τήν στιγμήν ταύτην εἶναι,
ἐάν ἀποδεχώμεθα τό σχῆμα τοῦτο. Τό πῶς θά διατυπωθῇ ἡ διαφοροποίησις, ἄς
ἀποτελέσῃ ἑπόμενον ἐρώτημα. Ὡς πρός τό σχῆμα αὐτό καθ’ ἑαυτό ἔχετε νά λάβετε
θέσιν ἤ ὄχι;
Σεβ. Μητροπολίτης Μιχαλόβτσε κ. Γεώργιος: Ἡ ἐπ’ αὐτοῦ θέσις τῆς ἡμετέρας Ἱ.
Συνόδου εἶναι θετική, δηλαδή θά ἀποδεχώμεθα τοιαύτην πρότασιν».
Ἔγινε κάποια συζήτηση γιά τήν πρόταση αὐτή, χωρίς νά εὐδοκιμήση. Ὁπότε ὁ
Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης εἶπε:
«Οὕτως ἤ ἄλλως, ἐφ’ ὅσον ὡρισμέναι Ἐκκλησίαι δέν συμφωνοῦν μέ τήν
πρότασιν, δέν εἶναι δυνατόν νά γίνῃ ἀποδεκτή. Εὑρισκόμεθα συνεπῶς, ἀγαπητοί
Ἀδελφοί, ἐνώπιον ἀδυναμίας ἐπιτεύξεως συμφωνίας, ὡς πρός τό ἐρώτημα ποῖος θά
ὑπογράφῃ τόν Τόμον. Ὡς ἔχουν τά πράγματα τήν στιγμήν ταύτην, τό θέμα θεωρεῖται
λῆξαν καί, ἐάν μέχρι τό τέλος τῶν ἐργασιῶν μας δέν ὑπάρξῃ τρόπος ἐξευρέσεως
συμβιβαστικῆς λύσεως ἐπ’ αὐτοῦ, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νά τό παραπέμψωμεν εἰς
ἑπομένην Διορθόδοξον Προπαρασκευαστικήν Ἐπιτροπήν».
Συνεχίσθηκε ἡ συζήτηση, κατατέθησαν διάφορες προτάσεις πού δέν εὐδο-
κίμησαν, δέν υἱοθετήθησαν ἀπό ὅλες τίς Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες καί δέν ἀποφασί-
σθηκαν μέ ὁμοφωνία.
Εἶναι ἐνδιαφέρον νά παρατεθῆ ἡ ἄποψη πού κατέθεσε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος Μητροπολίτης Νικοπόλεως καί Πρεβέζης Μελέτιος. Εἶπε:
14
«Σεβ. ἅγιε Πρόεδρε, θέλω νά εἴπω ὅτι δέν εἶναι λογικόν νά ἐπιμένωμεν εἰς τό
θέμα ποῖος ὑπογράφει. Ἡ ἐμμονή δέν δεικνύει καλήν διάθεσιν. Ὅταν σκέπτομαι ὅτι
εἰς τόν Τόμον τοῦ Αὐτοκεφάλου τῆς Ἐκκλησίας Ρωσσίας εἶναι σαφέστατος ὁ ὅρος ὅτι
ἔχει ἀρχήν καί πρῶτον τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην, ὅτι πρέπει νά τόν θεωρῇ καί νά
τόν ἔχῃ ὡς ἀρχήν καί πρῶτον, πρέπει νά ἀντιμετωπίζῃ τήν γνώμην του, τήν
τοποθέτησίν του μέ σεβασμόν καί μέ πολύ διαφορετικόν πνεῦμα καί ὄχι μέ τόσον
ἀπόλυτον ἐμμονήν. Μέ προβληματίζει τοιαύτη ἐμμονή. Ὡς εἴπατε καί ὡς ἐτόνισε καί
ὁ κ. Φειδᾶς, ὅταν ἐπιμένωμεν τόσον, εἶναι ὡς νά θέλωμεν νά ταπεινωθῇ ὁ
Οἰκουμενικός Πατριάρχης ὄχι ὡς πρόσωπον, ἀλλά ὡς θεσμός. Προσωπικῶς οὐδόλως
δύναμαι νά δεχθῶ τοιοῦτον τι. Θά πρέπει ὁπωσδήποτε πρῶτον νά ἐξετάσωμεν τά
Δίπτυχα, διότι ἐκεῖ θά εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι μέ τόν κανόνα τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς
συνόδου, ὅπου λέγεται ὅτι οὗτος ἔχει τά ἴδια πρεσβεῖα μέ τόν πάπα Ρώμης. Ὁ Ρώμης
δέν ἦτο ἁπλός πρόεδρος, ἀλλά ὁ πρῶτος τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος εἶχε
πολλάς καί διαφόρους ἐξουσίας. Τάς αὐτάς ἔχει καί ὁ ἑκάστοτε Οἰκουμενικός, ἀλλά
δέν τάς ἀσκεῖ ἐκ πνεύματος ταπεινώσεως τοῦ ἰδίου καί τοῦ Θρόνου, καί προκειμένου
νά ὑπηρετῇ τό πνευματικόν συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας. Ἀποτελεῖ χρέος τῆς Ἐκκλησίας,
ὡς ὁ Χριστός ἐκένωσεν ἑαυτόν διά τήν ἡμετέραν σωτηρίαν, οὕτω καί ἡμεῖς
κενούμεθα τρόπον τινά, ἀλλά ὄχι μέχρι σημείου ἀνατροπῆς καί τῆς κανονικῆς τάξεως.
Ἐν προκειμένῳ, μέ τήν ἐμμονήν, θέλομεν τήν ἀνατροπήν τῆς κανονικῆς τάξεως καί τήν
μετατροπήν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου εἰς πρόεδρον ἑνός Κράτους, θά ἔλεγον ὡς
τοῦ Ἑλληνικοῦ, ὅπου ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ὑπογράφει μόνον καί δέν ἔχει
γνώμην ἐπί οὐδενός. Τοῦτο δέν εἶναι ὀρθόν ἔναντι τῆς παραδόσεως καί τοῦ θεσμοῦ
τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Κατά τήν βυζαντινήν περίοδον, οἱ Πατέρες τῆς
Ἐκκλησίας ἔλεγον: «Ὁ Πάπας τῆς Ρώμης καθολικός ἐστι πατήρ πάντων τῶν
Ὀρθοδόξων χριστιανῶν – ὄχι μόνον τοῦ Πατριαρχείου Κων/πόλεως – ἐάν ὀρθόδοξος
ᾖ». Τώρα, ὁ Πάπας δέν εἶναι καθολικός πατήρ τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν καί τά
προνόμιά του διατηρεῖ ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης. Εἰς τήν Ζ’ Οἰκουμενικήν σύνοδον
ἐγένετο μεγάλη συζήτησις περί τῆς ἐγκυρότητος συνόδου, ἡ ὁποία ἔγινε χωρίς τήν
ἔγκρισιν τοῦ Πάπα. Ἐάν δέν δεχώμεθα τά Πρακτικά καί τάς ρυθμίσεις τῶν
Οἰκουμενικῶν συνόδων, τότε τί Ἐκκλησία παραδόσεως εἴμεθα; Δέν δύναμαι νά
συμφωνήσω ἐπ’ αὐτοῦ. Εἶπον καί προηγουμένως ὅτι ὁ 1ος κανών τῆς Ζ’ Οἰκουμενικῆς
συνόδου ἀναφέρει ὅτι οἱ θεσμοί τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἐκ Πνεύματος Ἁγίου. Συνεπῶς,
δέν δυνάμεθα νά τόν τροποποιήσωμεν, διά νά δείξωμεν ταπείνωσιν καί ἁπλότητα.
Ἐάν θέλῃ ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης νά δείξῃ τοιαύτην ταπείνωσιν, ἄς τήν δείξῃ, ἐγώ
δέν συμφωνῶ».
Ἐπακολούθησε μεγάλη συζήτηση, στό τέλος τῆς ὁποίας ὁ Πρόεδρος Μητροπο-
λίτης Περγάμου Ἰωάννης, ἀφοῦ ἔκανε σύνοψη τῆς μέχρι τότε συζητήσεως εἶπε:
«Ἀγαπητοί ἀδελφοί, συνώψισα τήν κατάστασιν. Νομίζω ὅτι δέν ἔχω πλέον τό
δικαίωμα νά δαπανήσω περισσότερον χρόνον εἰς τό θέμα τοῦτο. Ἔχομεν ἐντολήν νά
ἐξετάσωμεν καί ἄλλα θέματα. Θεωρῶ τό θέμα αὐτό λῆξαν ἀνεπιτυχῶς καί ἐάν, μέχρι
15
τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν μας, δέν ὑπάρξῃ κάποια νέα ἰδέα, τό θέμα παραπέμπεται
εἰς τήν ἑπομένην Προπαρασκευαστικήν Ἐπιτροπήν. Θά παρεκάλουν νά μή
συζητήσωμεν περισσότερον. Ὅταν αἱ θέσεις ἡμῶν εἶναι τόσον κατηγορηματικαί, δέν
ἀφήνωμεν οὔτε χαραμάδαν ὑποχωρήσεως, νομίζω ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐπίτευξις
ὁμοφωνίας. Ὅταν ἀκούω νά λέγεται "αὐτή εἶναι ἡ θέσις τῆς Ἐκκλησίας μου", σᾶς
ἐξομολογοῦμαι, ἀγαπητοί ἀδελφοί, ὅτι ἀκόμη καί ψυχολογικῶς ἀπογοητεύομαι. Θά
ἠδυνάμεθα τοὐλάχιστον νά τά λέγωμεν μέ τρόπον πλέον διπλωματικόν. Εἴμεθα μία
Ἐκκλησία καί ὄχι Ἐκκλησίαι. Ἀκόμη καί τά Κράτη, τά ὁποῖα εἶναι χωριστά, ὅταν
προσπαθοῦν νά εὕρουν μίαν λύσιν, χρησιμοποιοῦν γλῶσσαν διπλωματικήν. Ἐάν δέν
ὑπάρχῃ πρός συζήτησιν ἑτέρα προσθήκη ἤ ἀλλαγή εἰς τό θέμα τοῦ αὐτοκεφάλου, νά
προχωρήσωμεν εἰς τό θέμα τοῦ αὐτονόμου».
Ἔπειτα ἐπροτάθη ἀπό τήν Ἐκκλησία τῆς Ρουμανίας, γιά δικούς της λόγους, νά
προστεθῆ στό κείμενο μιά ἀναφορά ὅτι στήν περίπτωση πού μιά αὐτοκέφαλη
Ἐκκλησία-μητέρα ἀρνεῖται ἀδικαιολογήτως νά παράσχη τήν συγκατάθεσή της σέ
κάποιο τμῆμα Τοπικῆς Ἐκκλησίας νά ἀποκτήση τήν αὐτοκεφαλία, τότε τό θέμα αὐτό
νά παραπέμπεται πρός ἐπίλυσή του σέ μιά ad hoc Πανορθόδοξη Σύναξη Προκα-
θημένων ἤ ἐκπροσώπων τους. Συζητήθηκε τό θέμα ἔπειτα ἀπό ψηφοφορία καί τελικά
δέν ἀποφασίσθηκε ὕστερα ἀπό τήν «ἀρνησικυρίαν» τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας.
Τελικά, τό κείμενο-ἀνακοινωθέν πού ἐγκρίθηκε γιά τό θέμα τοῦ Αὐτοκεφάλου
στήν Διορθόδοξη αὐτή Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή καί τοῦ τρόπου ἀνακηρύξεως
αὐτοῦ ἔχει ὡς ἑξῆς:
«Ἡ Διορθόδοξος Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή συνῆλθεν ἐν τῷ ἐν Σαμπεζύ
Διορθοδόξῳ Κέντρῳ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἀπό 9ης ἕως 17ης Δεκεμβρίου
2009 ὑπό τήν Προεδρίαν τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου Περγάμου κ. Ἰωάννου καί τῇ
συμμετοχῇ ἐκπροσώπων πασῶν τῶν ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν μετά τῶν
συμβούλων αὐτῶν.
Ἡ Ἐπιτροπή ἐμελέτησεν, ἐν πρώτοις, τό περιεχόμενον τῆς παραγράφου 3γ) τοῦ
ὑπό τῆς προηγουμένης, ἐν ἔτει 1993 Συνελθούσης αὐτῆς ἐγκριθέντος κειμένου περί
τοῦ Αὐτοκεφάλου καί τοῦ τρόπου ἀνακηρύξεως αὐτοῦ. Ἡ παράγραφος αὕτη παρε-
πέμφθη εἰς τήν παροῦσαν Ἐπιτροπήν πρός πληρεστέραν ἐπεξεργασίαν καί
ἀναζήτησιν τῆς ἐπ’ αὐτῆς ἑνιαίας θέσεως τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Ἐπί τοῦ θέματος αὐτοῦ ἡ Ἐπιτροπή ἐνέκρινε τό κάτωθι κείμενον:
3γ) Ἐκφράζων τήν συγκατάθεσιν τῆς Ἐκκλησίας-μητρός καί τήν πανορθόδοξον
συναίνεσιν ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἀνακηρύσσει ἐπισήμως τό αὐτοκέφαλον
τῆς αἰτησαμένης Ἐκκλησίας διά τῆς ἐκδόσεως τοῦ Τόμου τῆς Αὐτοκεφαλίας. Ὁ
Τόμος οὗτος ὑπογράφεται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, συμμαρτυρούντων
ἐν αὐτῷ διά τῆς ὑπογραφῆς αὐτῶν τῶν Μακαριωτάτων Προκαθημένων τῶν
16
ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, πρός τοῦτο προσκαλουμένων ὑπό τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου».
Ὅπως φαίνεται, ἀποφασίσθηκε ὁ Τόμος Αὐτοκεφαλίας νά ὑπογράφεται ἀπό τόν
Οἰκουμενικό Πατριάρχη καί ἐπίσης ἀπό τούς Προκαθημένους ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν «συμμαρτυρούντων ἐν αὐτῷ διά τῆς ὑπογραφῆς των».
Στό τέλος ὑπῆρχε καί σημείωση:
«Τό περιεχόμενον τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας καί ὁ τρόπος καταχωρίσεως τῶν
ὑπογραφῶν τῶν Προκαθημένων τῶν ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν παρεπέμ-
φθησαν πρός ἐπεξεργασίαν καί ἀναζήτησιν ἑνιαίας ἐπ’ αὐτῶν θέσεως τῶν Ἐκκλησιῶν
εἰς τήν ἑπομένην Διορθόδοξον Προπαρασκευαστικήν Ἐπιτροπήν».
Ὅταν διάβασα τά Πρακτικά τῆς Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς
εἶδα ὅλη τήν νοοτροπία πού ἐπικρατεῖ μεταξύ τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν. Θεωρῶ ὅτι αὐτή ἡ νοοτροπία καί ἡ ἀτμόσφαιρα ἀποτυπώνεται
καταπληκτικά ἀπό τόν Πρωτοπρεσβύτερο π. Στέφανο Ἀβραμίδη πού ἦταν παρών ὡς
σύμβουλος τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ὑπό τόν Σεβ.
Μητροπολίτην Νικοπόλεως καί Πρεβέζης Μελέτιο, κεκοιμημένων καί τῶν δύο, σέ
ἔκθεσή του πού ἀπέστειλε στήν Διαρκῆ Ἱερά Σύνοδο.
Ὁ π. Στέφανος Ἀβραμίδης, ἀφοῦ κάνει μιά περίληψη τῶν Συνεδριάσεων τῶν
ἀντιπροσώπων τῶν κατά τόπους Ἐκκλησιῶν, καταλήγει σέ παρατηρήσεις-συμπε-
ράσματα πού θά παρατεθοῦν:
Παρατηρήσεις - Συμπεράσματα
1. Ἄν κανείς θελήσει νά ἐκτιμήσει καί ἀξιολογήσει τά ἐν Γενεύῃ εἰς τήν
Προπαρασκευαστικήν Διάσκεψιν ἀπό 9 - 17 Δεκεμβρίου 2009 διά τήν προετοιμασίαν
τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου, θά πρέπει νά ὁμολογήσῃ ὅτι ξεκίνησε, συνεχίστηκε
καί ἔκλεισε μέσα σέ ἕνα πνεῦμα ὄχι ἁπλῶς ψυχρότητος, ἀλλά κατά κυριολεξία
παγερότητος καί παγωνιᾶς. Τό 1993, δηλαδή πρό 16 ἐτῶν εἶχε διακοπῆ ὑπό θλιβεράς
συνθήκας ἡ τότε Συνδιάσκεψις χωρίς ἐλπίδα. Κατά ἄκρα μακροθυμία ἡ Α.Θ.Π. ὁ
Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἐδέχθη νά συνεχισθοῦν κατά τό ἤδη παρελθόν ἔτος 2009.
2. Τίποτε στήν Συνδιάσκεψη αὐτή δέν ἐνθύμιζε πνεῦμα Χριστοῦ, ἀγάπη,
Ἐκκλησία, Πεντηκοστή. Οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Ἐκκλησιῶν σεβάσμιοι ἱεράρχες
ἀγωνίζονταν, ἤ παραταξιακά χωρισμένοι σέ δύο μπλόκ (τῶν ὑπερμάχων τῶν προνο-
μίων τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῶν πολεμίων του) ἤ μέ ἀγωνία νά
ξεπερασθῆ αὐτό τό ψυχοφθόρον καί καταλυτικόν τῆς ἔννοιας τῆς Ἐκκλησίας πνεῦμα,
πού ἔχει εἰσέλθει εἰς τά ἀνώτερα κλιμάκιά της καί σιγά-σιγά μεταβάλλεται σέ
ἰδεολογική ταυτότητα τῶν τοπικῶν Ἐκκλησιῶν. Μάτην ἠκούσθησαν κραυγαί ἀγωνίας.
3. Αἰτία τοῦ κακοῦ ὑπῆρξε ἡ, εἴτε κατά παγίδευσιν, εἴτε ἄλλως πως, εἰσαχθεῖσα
εἰς τόν τρόπον προετοιμασίας μέθοδος τῆς λήψεως ἀποφάσεων κατά πλήρη καί
17
ἀπόλυτον ὁμοφωνίαν. Ἡ ἀρχή φαίνεται ἀπολύτως ὀρθή. Ὅμως δέν εἶναι. Ἀφοῦ δέν
ἐλήφθη ποτέ, εἰς καμμίαν Σύνοδον καμμία ἀπόφασις οὔτε γιά διατύπωσιν δόγματος,
οὔτε γιά λύσιν κανονικοῦ προβλήματος μέ ἀπόλυτον ὁμοφωνίαν. Καί ἤδη ἡ Α΄
Οἰκουμενική Σύνοδος προειδοποιεῖ καί μέ τόν ΣΤ΄ Κανόνα νομοθετεῖ, ὅτι ἡ Ἐκκλησία
τήν ψῆφον τινῶν, δύο ἤ τριῶν, πού "φιλονεικοῦντες", δηλαδή ἀντίθετα πρός τίς
ἐπιταγές τῆς Ὀρθοδόξου πίστεως καί τῆς Εὐαγγελικῆς ἀγάπης σκεπτόμενοι καί
ἐνεργοῦντες, προκαλοῦν ταραχήν καί τραύματα εἰς τήν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν, ὄχι
μόνον νά καταφρονοῦνται, ἀλλά καί νά ἐπιτιμῶνται.
Καί παρετηρήθη, ὅτι μέ προπέτειαν καί ἐλαφράν καρδίαν ὑποτιμῶντο ἀρχές
πού ἐπρυτάνευσαν ἐντελῶς ἀδιαμφισβήτητες εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας
περισσότερα ἀπό 1500 χρόνια!
4. Ὅπως ἀναφέραμε ἀνωτέρω, διεφάνη ὁλοκάθαρα ὅτι ὑπάρχουν δύο "μλόκ",
μέσα στίς Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες: Τό "μπλόκ" ὑπέρ τῶν δικαίων καί προνομιῶν τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τό "μπλόκ", τό ὁποῖον θέλει νά μειώσῃ, καί εἰ
δυνατόν, νά καταργήσῃ τά προνόμια τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, παρά τό γεγονός
ὅτι ἰσχυρίζεται τό ἀντίθετον. Εἰς τό πρῶτον ἀνήκουν τά πρεσβυγενῆ Πατριαρχεῖα, ἡ
Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας καί ἡ Ἐκκλησία τῆς Κύπρου, ἄν καί
αὐτή διαφοροποιήθη, ὅσον ἀφορᾶ τό θέμα τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου τοῦ
Αὐτοκεφάλου. Εἰς τό δεύτερον "μπλόκ", ἡγέτις εἶναι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας
συνεπικουρουμένη ὑπό τῶν Ἐκκλησιῶν Σερβίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας, Γεωργίας,
Πολωνίας καί Τσεχίας. Ἡ πώλωσις αὐτή δυσκολεύει καί θά δυσκολεύσῃ ὄχι μόνον τήν
πορείαν πρός τήν σύγκλησιν τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου, ἀλλά καί κάθε ἄλλην
πανορθόδοξον συνεργασίαν καί προσπάθειαν.
5. Ἰδιαιτέρως αἰσθητή ὑπῆρξεν ἡ ἀντίθεσις τοῦ ἐκπροσώπου τοῦ Πατριαρχείου
Μόσχας, Σεβ. Ἀρχιεπισκόπου Βολοκολάμσκ κ. Ἱλαρίωνος πρός τά προνόμια τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Τοῦτο ἄλλωστε ἦτο ἀναμενόμενον, ἀφοῦ οὗτος δέν
ἔπαυσε ποτέ εὐκαίρως-ἀκαίρως, τόσον εἰς τό Βελιγράδι, ὅσον καί εἰς τόν διάλογον μέ
τούς Ρωμαιοκαθολικούς, νά δράττεται πάσης εὐκαιρίας νά τονίζῃ ὅτι ὁ Οἰκουμενικός
Πατριάρχης δέν εἶναι "Πάπας τῆς Ἀνατολῆς" καί ὅτι οὐδεμίαν ἐξουσίαν κατέχει ἐντός
τοῦ σώματος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Καί ὅτι οὐδέποτε ὁ Πατριάρχης Μόσχας θά
τόν ἐξουσιοδοτήσῃ νά ἐκφράσῃ γνώμην του! Παρόμοια ἦτο καί ἡ στάσις τοῦ
ἐκπροσώπου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρουμανίας, Θεοφ. Ἐπισκόπου Καμπινεάουλ κ. Κυπρια-
νοῦ ἄν καί ὄχι τόσον ἐμφανής.
Ἐντύπωσιν προεκάλεσεν ἡ στάσις τοῦ Ἐκπροσώπου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Σερβίας,
Σεβ. Μητροπολίτου Μαυροβουνίου κ. Ἀμφιλοχίου, ἡ ὁποία, παρά τόν προβαλλό-
μενον τάχα "φιλελληνισμόν" τῆς Σερβικῆς Ἐκκλησίας, εἰς ὅλα σχεδόν, ἦτο εὐθυ-
γραμμισμένη μέ τάς θέσεις τῆς Μόσχας.
6. Τέλος παρά τό γεγονός, ὅτι μεταξύ τῶν ἐκπροσώπων τῶν Ὀρθοδόξων
Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν ὑπῆρξαν ἀρκετοί πρώην ὑπότροφοι τῆς Ἐκκλησίας τῆς
18
Ἑλλάδος, ὅπως ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Μαυροβουνίου κ. Ἀμφιλόχιος, ὁ Σεβ. Ἀχρίδος κ.
Ἰωάννης, ὁ Θεοφ. Ἐπίσκοπος Καμπινεάουλ κ. Κυπριανός, ὁ Θεοφ. Γεωργιανός
Ἐπίσκοπος κ. Μελχισεδέκ, ὁ Θεοφ. Πολωνός Ἐπίσκοπος Σιεματίτσε Γεώργιος, εἰς
οὐδέν ὠφέλησε τάς διεκδικήσεις τοῦ Οἰκ. Πατριαρχείου. Οὗτοι οὐδεμίαν
φιλελληνικήν στάσιν ἐτήρησαν. Τό μόνον πού κατάφεραν, ἦτο νά ὁμιλήσουν ἐναντίον
τῶν θέσεων τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος εἰς
ἄπτεστα ἑλληνικά».
Τά ἴδια Πρακτικά τῆς Συνεδριάσεως τοῦ Δεκεμβρίου 2009 καί τά συμπεράσματα
τοῦ π. Στεφάνου Ἀβραμίδη εἶναι ἀποκαλυπτικά καί δείχνουν ὅτι δέν ὑπῆρξε κάποια
ἀνάμειξη τῆς Οὐάσινγκτον στό συγκεκριμένο θέμα, ἀλλά ὑπῆρξε ὑπονόμευση τῆς
ἀποφάσεως ἀπό τήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας καί ὅσες Ἐκκλησίες τήν ἀκολουθοῦσαν, ἐνῶ
ἀντίθετα τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο ἀπέβλεπε στήν ἑνότητα μέ ὑποχώρηση στίς
ἕως τότε ἁρμοδιότητές του.
3. Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή τοῦ Φεβρουαρίου 2011
Τήν περίοδο μεταξύ 21η καί 27η Φεβρουαρίου 2011 συνῆλθε στό Σαμπεζύ τῆς
Γενεύης, στό Διορθόδοξο Κέντρο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἡ Διορθόδοξη
Προπαρασκευαστική Ἐπιτροπή τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκ-
κλησίας, γιά νά ὁλοκληρώση τό ἔργο τῆς προηγούμενης Προπαρασκευαστικῆς
Ἐπιτροπῆς τοῦ 2009, πού ἔγινε στόν ἴδιο χῶρο, στά δύο βασικά θέματα, ἤτοι «τό
Αὐτοκέφαλον καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ» καί «τά Δίπτυχα», ὥστε σύμφωνα
μέ τήν Γ΄ καί Δ΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη νά συμπεριληφθοῦν στήν
Ἡμερήσια Διάταξη τῆς Ε΄ Προσυνοδικῆς Πανορθοδόξου Διασκέψεως.
Διάβασα τά Πρακτικά καί αὐτῆς τῆς Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικῆς
Ἐπιτροπῆς, τά ὁποῖα ἐκτείνονται σέ 324 σελίδες μεγάλου μεγέθους μέ ἔντονο
ἐνδιαφέρον. Εἶδα τίς ἀπόψεις τῶν Ἀντιπροσώπων τῶν κατά τόπους δεκατεσσάρων
Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, καθώς ἐπίσης διάβασα καί ὅλες τίς προτάσεις καί τίς
συζητήσεις μεταξύ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς.
Γενικά παρετήρησα ὅτι στά Πρακτικά αὐτά ὑπάρχει ἔντονο ἱστορικό ὑλικό γιά τά
δύο αὐτά θέματα, κυρίως γιά τό θέμα πού μέ ἀπασχολεῖ στό κείμενό μου αὐτό,
δηλαδή «Τό Αὐτοκέφαλον καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ», διέγνωσα τίς
προθέσεις κάθε Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, καί κυρίως οἱ συζητήσεις πρός τό τέλος
λαμβάνουν ἕνα χαρακτῆρα ἀντιπαραθέσεως, πού μοῦ προκαλοῦσαν στενοχώρια,
ἑνίοτε καί ἱλαρότητα!
Δέν πρόκειται ἐδῶ νά κάνω εὐρύτερες παρατηρήσεις καί γενικούς ἤ εἰδικούς
σχολιασμούς, ἀλλά θά τονίσω μερικά σημεῖα ἐνδεικτικά τοῦ τρόπου μέ τόν ὁποῖο
19
ἐτέθησαν τά ζητήματα καί κυρίως νά καταγράψω τήν ἀπόφαση στήν ὁποία κατέληξαν
οἱ ἐργασίες τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς.
Στήν Συνεδρίαση τῆς Τρίτης 22ας Φεβρουαρίου 2011 ὁ Πρόεδρος τῆς
Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης
ἔθεσε στά μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τίς τρεῖς προτάσεις πού μέχρι τότε ἀπαρτίσθηκαν,
ὥστε νά καταλήξουν στήν ὁμοφωνία ὡς πρός τόν τρόπο ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου
Αὐτοκεφαλίας.
Ἡ πρώτη πρόταση εἶχε διατυπωθῆ στήν προηγούμενη συνάντηση τῆς Διορ-
θοδόξου Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 2009 «ὅτι ὑπογράφει ὁ Οἰκουμενικός
Πατριάρχης (τόν Τόμο Αὐτοκεφαλίας) καί ὑπογράφουν ὡς συμμαρτυροῦντες, οἱ ἄλλοι
Προκαθήμενοι». Ἡ δεύτερη πρόταση τέθηκε ἀπό τόν Ἀρχιεπίσκοπο Βολοκολάμσκ
Ἱλαρίωνα, ἐκ μέρους τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας «νά ὑπογράφη πρῶτος ὁ Οἰκουμενικός
Πατριάρχης, ἐν συνεχείᾳ δέ ὅλοι οἱ Προκαθήμενοι, ἄνευ οὐδενός χαρακτηρισμοῦ». Ἡ
τρίτη πρόταση προῆλθε ἀπό τήν προηγούμενη συζήτηση πού διετύπωσε ὁ
ἀντιπρόσωπος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Τσεχίας καί Σλοβακίας Μητροπολίτης Μιχαλόβτσε
Γεώργιος, σύμφωνα μέ τήν ὁποία τόν Τόμο «νά ὑπογράφη ὁ Οἰκουμενικός
Πατριάρχης μέ τήν προσθήκην "ἀποφαίνεται" καί οἱ ἄλλοι Προκαθήμενοι μέ τήν
προσθήκην "συναποφαίνεται"».
Ἀπό τίς τρεῖς αὐτές προτάσεις φαίνεται ὅτι ὅλοι συμφώνησαν ὅτι ὁ Τόμος τῆς
Αὐτοκεφαλίας πρέπει νά δίνεται μέ τήν συγκατάθεση τῆς Μητρός Ἐκκλησίας ἀπό τήν
ὁποία θά ἀποσπασθῆ ἡ νέα Αὐτοκέφαλη Ἐκκλησία, μέ τήν Πανορθόδοξο συναίνεση,
ὅτι ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης ὑπογράφη πρῶτος καί ἀκολουθοῦν οἱ ἄλλοι Προκα-
θήμενοι, ἀλλά δέν ὑπῆρξε συμφωνία στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖον θά ὑπογράφουν οἱ
Προκαθήμενοι τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Αὐτό δέν εἶναι παρωννιχίδα, ἀλλά ἀφ’ ἑνός μέν ἐκφράζει τήν ἐκκλησιολογική
ἀρχή ὅτι σέ ὅλα τά ἐπίπεδα τῆς Ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς ὑπάρχει Πρῶτος, σύμφωνα μέ
τό συνοδικό καί ἱεραρχικό πολίτευμα τῆς Ἐκκλησίας, πού λειτουργεῖ ὡς κεφαλή καί
πρωτεῖο διακονίας, ἀφ’ ἑτέρου δέ ἡ Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας, μαζί μέ ἄλλες ὁμόφρονές
της Ἐκκλησίες ἀμφισβητοῦν τόν ρόλο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, καί ὅπως
φάνηκε κατά τήν συζήτηση, ὑπονομεύουν τήν θέση του στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία,
ὅπως ἐκφράσθηκε τούς τελευταίους αἰῶνες. Ἄλλωστε, ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης
Ἱερεμίας Β΄ ἔδωσε τήν Πατριαρχική τιμή καί ἀξία στήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας τό 1589,
κάτω ἀπό πίεση τοῦ Τσάρου, καί συμφώνησαν ὕστερα οἱ ἄλλοι Πατριάρχες τῆς
Ἀνατολῆς τό 1590, καί 1593. Μάλιστα, ἐνῶ ὁ Τσάρος τῆς Ρωσίας ζήτησε ἡ Ἐκκλησία
τῆς Ρωσίας νά καταλάβη τήν 3η θέση μετά τήν Ἐκκλησία τῆς Κωνσταντινουπόλεως καί
τῆς Ἀλεξανδρείας, τελικά δέν ἔγινε ἀποδεκτό καί κατέλαβε τήν 5η θέση μετά τήν
Ἐκκλησία τῶν Ἱεροσολύμων.
Ὁ Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων διετύπωσε τήν θέση τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ρωσίας ὅτι ἡ ἐκπόνηση τοῦ νέου τρόπου χορηγήσεως τοῦ Αὐτοκεφάλου θά πρέπει νά
20
ὑπογραμμίζη τόν πανορθόδοξο χαρακτήρα τῆς Ἐκκλησίας, ὁπότε «ὁ Τόμος δέν πρέπει
νά εἶναι πατριαρχικός». Ἔτσι, κατά τήν ἀπόφαση τῆς Ἐκκλησίας του, «κάτωθεν τοῦ
Τόμου νά ὑπάρχουν αἱ ὑπογραφαί ὅλων τῶν Προκαθημένων τῶν κατά τόπους
Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, μέ πρώτην βεβαίως τήν ὑπογραφήν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πα-
τριάρχου», χωρίς νά ὑπάρχη καμμιά διαφοροποίηση, δηλαδή νά μήν ὑπάρχουν τά
ρήματα «ἀποφαίνεται» καί «συναποφαίνεται», γιατί κατά τήν γνώμη τῆς Ἐκκλησίας
του «ἐνδέχεται οἱ Προκαθήμενοι νά σχηματίσουν τήν ἐντύπωσιν μειώσεως τοῦ ρόλου
τους».
Βεβαίως, κατά τήν συζήτηση ἐλέχθησαν ὅτι τό «συναποφαίνεται» δέν συνιστᾶ
μείωση τοῦ ρόλου τῶν ἄλλων Πατριαρχῶν, ἄλλωστε τό «Σύν» σημαίνει «συν-
ἀπόφασιν καί ὄχι ἀπόφασιν ἀπό μόνου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου», ἀντίθετα
μάλιστα δείχνει τήν συνοδική διάσκεψη καί συναπόφαση σέ Σύνοδο, ὑπό τήν
προεδρία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Ἔτσι, μέ τήν προηγηθεῖσα συγκατάθεση τῆς
Ἐκκλησίας Μητέρας καί τήν συναίνεση ὅλων τῶν Προκαθημένων τῶν Ὀρθοδόξων
Ἐκκλησιῶν ἐκφράζεται ἡ συνοδικότητα τῆς Ἐκκλησίας μέ τήν ἱεραρχική της
διάρθρωση.
Ὁ Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης τόνισε ὅτι «εἶναι σαφές ὅτι δέν δεχόμεθα
ὑπερτροφίαν τοῦ Πρώτου, ἀλλά οὔτε καί ἀτροφίαν».
Ἐπειδή ἐτέθησαν οἱ τρεῖς προτάσεις, πού ἀνεφέρθησαν πιό πάνω, ὁ Μητρο-
πολίτης Περγάμου Ἰωάννης εἶπε:
«Ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐπικοινώνησε μετά τοῦ
Παναγιωτάτου καί ἡ ἀπάντησίς του ἦτο ὅτι ἡ Ἐκκλησία Κωνσταντινουπόλεως, ἡ ὁποία
πάντοτε ἐπίστευεν ὅτι ὁ Τόμος πρέπει νά ὑπογράφεται μόνον ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριάρχου, ὡς εἰς τό παρελθόν, ὑπανεχώρησε προκειμένου νά δοθῆ διέξοδος,
ἐδέχθη ὁ Τόμος νά ὑπογράφεται καί ὑπό τῶν ἄλλων Προκαθημένων, ἀλλά ἐπιμένει
καί παρακαλεῖ νά τηρηθῇ ἡ ἰσχύουσα εἰς τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον τάξις, καί ἡ
ὁποία ἐφηρμόσθη εἰς τήν περίπτωσιν τοῦ Τόμου αὐτοκεφαλίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ἑλλάδος, δηλαδή ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης "ἀποφαίνεται", οἱ δέ λοιποί Προ-
καθήμενοι ὑπογράφουν μέ τήν δήλωσιν "συναποφαίνεται". Αὐτή εἶναι ἡ θέσις τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, φοβοῦμαι δέ ὅτι εἶναι ἡ τελική, δέν εἶναι δηλαδή
δυνατόν νά ὑπάρξῃ ἀπό πλευρᾶς Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου οἱαδήποτε ἀλλαγή εἰς
τήν θέσιν αὐτήν».
Ἡ πρόταση αὐτή δέν γινόταν ἀποδεκτή ἀπό τήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας, γι' αὐτό ὁ
Μητροπολίτης Περγάμου εἶπε:
«Ὁ Παναγιώτατος τοῦτο τό ἐρώτημα ἔθεσε κατά τήν ἐπικοινωνίαν μας, δηλαδή
ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι διά τούς ὁποίους ἡ πρότασις δέν γίνεται ἀποδεκτή, λέγων ὅτι
ἀδυνατεῖ νά κατανοήσῃ ὅτι τό "συναποφαίνεται" εἶναι ὑποτιμητικόν, διότι οὐδέποτε
εἰς τό παρελθόν ἐθεωρήθη ὑποτιμητικόν».
21
Σέ ἄλλο σημεῖο εἶπε:
«Ἐδῶ ὅμως τίθεται καί ἕν ἐρώτημα, δηλαδή ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπορρίπτουν τήν
διατύπωσιν (ἐννοεῖται ἀποφαίνεται-συναποφαίνεται), διατί τήν ἀπορρίπτουν; Ἄς μᾶς
εἴπουν τούς λόγους, ὅτι π.χ. δέν εἶναι ὀρθόδοξος τρόπος. Δημιουργοῦνται ἑπομένως
ὡρισμένα ἐρωτηματικά, καί ὁ Παναγιώτατος στενοχωρεῖται καί ἀντιδρᾶ οὕτω, διότι
διερωτᾶται διατί δέν τό δέχονται. Τί κρύπτει ἡ ἄρνησις αὐτή, μήπως ἀμφισβήτησιν ἤ
φόβον; Οὕτω δηλητηριάζεται πολύ ἡ ἀτμόσφαιρα τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας.
Γνωρίζετε ὅλοι, ἀγαπητοί ἀδελφοί, διά νά εἴμεθα εἰλικρινεῖς μεταξύ μας, ὅτι
κυκλοφοροῦν εὑρύτατα σχόλια ὅτι μεταξύ τῶν Ἐκκλησιῶν μας ὑπάρχει μία ὑποψία,
ὅτι δῆθεν ὁ εἷς θέλει νά γίνῃ πάπας, ὅτι ὁ ἄλλος θέλει νά γίνῃ αὐτός πάπας... Ὅλα
αὐτά λέγονται καί κυκλοφοροῦν καί τά γνωρίζουν ὅλοι. Λοιπόν, αὐτό πρέπει νά
ἐκλείψῃ. Ἡ διατύπωσις "ἀποφαίνεται / συναποφαίνεται", ἡ ὁποία ἐγένετο ἀποδεκτή
κατά τό παρελθόν, οὐδεμίαν ὑπεροχήν ὑποδηλοῖ, οὐδεμίαν ὑποκρύπτει παπικήν
διάθεσιν ἤ θέσιν οὐδενός. Ἐάν εἶχεν οὕτω, δέν θά τό ἐδέχοντο οἱ ἄλλοι Πατριάρχαι
κατά τό παρελθόν».
Ὁ Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων, ἀντιπρόσωπος τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ρωσίας χρησιμοποίησε μερικά ἀνίσχυρα ἐπιχειρήματα γιά νά καταλήξη ὅτι «ἡ
πρότασις αὐτή δέν εἶναι ἀποδεκτή δι’ ἡμᾶς». Καί ὅταν ὁ Μητροπολίτης Περγάμου
Ἰωάννης ἔλεγε ὅτι πρέπει νά λήξη τό θέμα τοῦ πῶς ὑπογράφεται ὁ Τόμος
αὐτοκεφαλίας «εἴτε θετικῶς εἴτε ἀρνητικῶς, καί εὔχομαι θετικῶς, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει
μία πρότασις, ἡ ὁποία εἶναι τρόπον τινά γενικῶς ἀποδεκτή» νά δίνεται τό
αὐτοκέφαλο μέ συνοδικό τρόπο, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Βολοκολάμσκ Ἱλαρίων ἀπάντησε:
«Ἡμεῖς δέν δυνάμεθα νά τό ἀποδεχθῶμεν». Καί ὁ Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης
κατέληξε: «Δέν τό δέχεσθε. Τότε ἔχομεν ἀδιέξοδον, μειοψηφούσης τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ρωσίας. Παρακαλῶ νά μή παραταθῇ πλέον ἡ συζήτησις. Αὐτό σημαίνει ὅμως ὅτι
δυσχεραίνεται πλήρως ἡ διαδικασία τοῦ Αὐτοκεφάλου καί τῆς Συνόδου τρόπον τινά».
Διαβάζοντας τά Πρακτικά καί ἰδιαίτερα τήν συζήτηση μεταξύ τῶν ἀντιπρο-
σώπων τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ἀφ’ ἑνός μέν ἐνημερώθηκα
ἀρκούντως γιά τά ἐπιχειρήματα κάθε Ἐκκλησίας σχετικά μέ τόν τρόπο χορηγήσεως
τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας, ἀφ’ ἑτέρου δέ στενοχωρήθηκα πολύ ἀπό τό ἐπίπεδο τῆς
συζήτησης. Οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπανέρχονταν στά ἴδια θέματα, αὐτό
πού ὑποστήριζαν πρίν τό ἀνέτρεπαν λίγο πιό κάτω, προέβαλαν διάφορες ἄλλες
προτάσεις δῆθεν γιά νά λυθῆ τό θέμα, ἀκόμη ἔγιναν ἀναφορές καί στίς θεωρίες περί
Τρίτης Ρώμης, καί σχημάτισα τήν ἄποψη ὅτι εἶναι καλύτερα νά μή δημοσιευθοῦν τά
Πρακτικά αὐτά γιατί θά προκαλέσουν διάφορα ἀρνητικά συμπεράσματα στούς
ἀναγνῶστες, γιά τόν τρόπο πού σκέπτονται καί ἐργάζονται μερικές κατά τόπους
Ἐκκλησίες.
22
Στό τέλος, μετά ἀπό μεγάλη καί ψυχοφθόρα καί λυπηρά διένεξη γιά τόν τρόπο
συντάξεως τῆς ἀποφάσεως-ἀνακοινωθέντος, ὑπεγράφη τό ἀνακοινωθέν-ἀπόφαση
γιά τήν «ὑπογραφή τοῦ Τόμου αὐτοκεφαλίας». Τό παραθέτω:
«Ἡ Ἐπιτροπή ἀρχικῶς συνέχισε τήν συζήτησιν τοῦ θέματος περί τοῦ τρόπου
ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου αὐτοκεφαλίας, τό ὁποῖον εἶχε παραμείνει ἐκκρεμές ἀπό τήν
προηγουμένην συνάντησιν αὐτῆς. Ἐπί τοῦ θέματος τούτου ἐγένεντο αἱ ἀκόλουθοι νέαι
προτάσεις:
α) Ὁ Τόμος νά ὑπογράφηται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου διά τῆς
προσθήκης ἰδιοχείρως ὑπ' Αὐτοῦ τῆς λέξεως «ἀποφαίνεται», καί ἐν συνεχείᾳ ὑπό τῶν
Προκαθημένων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν διά τῆς προσθήκης τῆς λέξεως «συνα-
ποφαίνεται».
β) Ὁ Τόμος νά ὑπογράφηται ὡς ἀνωτέρω μέ τήν προσθήκην ταυτοσήμου πρός
τό συναποφαίνεσθαι ὅρου ἤ ἄνευ οἱασδήποτε προσθήκης.
γ) Ὁ Τόμος νά ὑπογράφηται ὡς ἀνωτέρω, ἀλλά διά τῆς συμπεριλήψεως ἐντός
τοῦ κειμένου αὐτοῦ δηλώσεως περί ἰσοτιμίας πάντων τῶν Προκαθημένων.
δ) Ὁ Τόμος νά ὑπογράφηται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου διά τῆς
ἰδιοχείρου προσθήκης τῶν λέξεων "ἀποφαίνεται μετά πάντων τῶν Προκαθημένων
τῶν ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν".
Ἐπί ἑκάστης ἐκ τῶν ἀνωτέρω προτάσεων ἠρωτήθη ὑπό τοῦ Προέδρου τό σῶμα
τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐάν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις. Ἐπί τῆς ἐρωτήσεως ταύτης ἡ ἁγιωτάτη
Ἐκκλησία τῆς Ρωσσίας προέβαλεν ἀντίρρησιν, ἐπιμένουσα εἰς τήν πρότασίν της ὅπως
ὁ Τόμος τῆς Αὐτοκεφαλίας ὑπογράφηται κατά τήν σειράν τῶν Διπτύχων ὑπό πάντων
τῶν Προκαθημένων ἄνευ προσθήκης τινός εἰς τάς ὑπογραφάς των.
Δοθέντος ὅτι κατά τόν ἰσχύοντα Κανονισμόν αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς δέον
νά λαμβάνωνται ἐν ὁμοφωνίᾳ, οὐδεμία ἐκ τῶν ὡς ἄνω προτάσεων ἐγένετο ὁμοφώνως
ἀποδεκτή καί συνεπῶς ἐπί τοῦ θέματος τοῦ τρόπου ὑπογραφῆς τοῦ Τόμου
αὐτοκεφαλίας δέν ἐπετεύχθη ἡ συμφωνία καί ὡς ἐκ τούτου ἡ Ἐπιτροπή δέν ἐχώρησεν
εἰς τήν ἐξέτασιν τοῦ περιεχομένου τοῦ Τόμου αὐτοκεφαλίας».
Μετά τό πέρας τῆς Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Φε-
βρουαρίου 2011 ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἀπέστειλε ἐπιστολή πρός τίς Ὀρθόδοξες
Ἐκκλησίες, μέ τήν ὁποία ἐνημερώνει ὅτι ἐξαιρεῖται τό θέμα «τοῦ Αὐτοκέφαλου καί ὁ
τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ» ἀπό τήν θεματολογία τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου,
ἐφόσον τό κείμενο δέν ἐγκρίθηκε ὁμοφώνως ἀπό τίς Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες.
Ἡ ἐπιστολή αὐτή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου ἔγινε ἀποδεκτή ἀπό ὅλες τίς
Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης καί τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας τῆς
Ρωσίας. Αὐτό εἶναι δεσμευτικό ἀπό τόν Κανονισμό λειτουργίας τῶν Προσυνοδικῶν
Πανορθοδόξων Διασκέψεων πού ἐγκρίθηκε στήν Γ΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη
23
Διάσκεψη τοῦ 1986 (28 Ὀκτωβρίου ἕως 6 Νοεμβρίου), ὅπως προβλέπεται στά ἄρθρα
16 καί 17 τοῦ Κανονισμοῦ.
Ἄλλωστε, ὄχι μόνον δέν ἀποφασίσθηκε ὁμοφώνως ὁ τρόπος ὑπογραφῆς τοῦ
Τόμου Αὐτοκεφαλίας, μέ εὐθύνη τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας, ἀλλά δέν συζητήθηκε
οὔτε ἀποφασίσθηκε ὁμοφώνως καί τό περιεχόμενο τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας, πού θά
ἦταν τό ἑπόμενο στάδιο μετά τήν ἀπόφαση τοῦ τρόπου ὑπογραφῆς.
Ἡ ἄποψη τοῦ Μητροπολίτου Βολοκολάμσκ Ἱλαρίωνος ὅτι ἦταν λάθος τῆς
Ρωσικῆς Ἐκκλησίας τό νά ἀποδεχθῆ τήν πρόταση αὐτή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου
δέν εὐσταθῆ οὐσιαστικά, γιατί αὐτή ἡ διαδικασία προβλεπόταν ἀπό τόν Κανονισμό
λειτουργίας τῶν Προσυνοδικῶν Πανορθοδόξων Διασκέψεων, πού ἀφορᾶ καί τίς
Διορθόδοξες Προπαρασκευαστικές Ἐπιτροπές, καί ὁ ὁποῖος Κανονισμός ἀποφασί-
σθηκε ὁμοφώνως ἀπό ὅλες τίς Ἐκκλησίες τό 1986 καί εἶναι δεσμευτικός γι' αὐτές.
Μέ αὐτές τίς προϋποθέσεις τό ἕως τότε καταρτισθέν κείμενο γιά τήν χορήγηση
τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας πού ἔγινε ἀπό τήν Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική
Ἐπιτροπή τό 1993 εἶναι ἕνα ἁπλό κείμενο ἐργασίας καί δέν ἔχει ἰσχύ, ἀλλά, βεβαίως,
δέν ἀκολούθησε καί ἡ συζήτηση γιά τό περιεχόμενο τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας.
4. Ε΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη τό 2015
Στήν Σύναξη τῶν Προκαθημένων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πού ἔγινε στήν
Κωνσταντινούπολη μεταξύ 6ης ἕως 9ης Μαρτίου 2014 μεταξύ τῶν ἀποφάσεων πού
ἐλήφθησαν, γιά τήν σύγκληση τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τόν Ἰούνιο τοῦ 2016
ὁμοφώνως ἀποφασίσθηκε νά συγκληθῆ, ὕστερα ἀπό σχετική προετοιμασία, ἡ Ε΄
Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη τό 2015 γιά νά ἀποφασίση τήν σύγκληση τῆς
Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου.
Μεταξύ τῶν ἄλλων στήν ἀπόφαση τῶν Προκαθημένων στήν Σύναξη αὐτήν
διαλαμβάνεται:
«Τυγχάνει εὐκταῖον ὅπως τά εἰς προπαρασκευαστικόν στάδιον συζητηθέντα
δύο θέματα, ἤτοι "Τό Αὐτοκέφαλον ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλησίᾳ καί ὁ τρόπος
ἀνακηρύξεως αὐτοῦ" καί "τά Δίπτυχα" συζητηθοῦν περαιτέρω ὑπό τῆς Προ-
παρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐάν ἐπιτευχθῆ ὁμοφωνία καί ἐπί τῶν δύο τούτων
θεμάτων, ταῦτα θά παραπεμφθοῦν εἰς τήν Προσυνοδικήν Πανορθόδοξον Διάσκεψιν
τοῦ 2015 καί δι’ αὐτῆς εἰς τήν Ἁγίαν καί Μεγάλην Σύνοδον».
Συγκροτήθηκε Εἰδική Διορθόδοξη Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία σέ τρεῖς διαδοχικές
συνελεύσεις της, στό Σαμπεζύ, μία τό 2014 καί δύο τό 2015, ὁλοκλήρωσε τό ἔργο της
μέ τήν ἀναθεώρηση τοῦ κειμένου περί «νηστείας», τήν ριζική ἀναμόρφωση τοῦ
κειμένου «Ὀρθοδοξία καί χριστιανικά ἰδεώδη», τήν συγχώνευση τῶν κειμένων τῶν
24
δύο συναφῶν θεμάτων, ἤτοι «Σχέσεις τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας πρός τό λοιπόν
χριστιανικόν κόσμον» καί «Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Οἰκουμενική κίνησις», τήν
ἀποφυγή παρέμβασης στά κείμενα τῆς Β΄ Προσυνοδικῆς Πανορθοδόξου Διασκέψεως,
ἤτοι «κωλύμματα γάμου», «Ἡμερολογιακόν ζήτημα», διότι προέκυψαν διαφωνίες
στίς προτεινόμενες οὐσιαστικές τροποποιήσεις, ἀλλαγές καί προσθῆκες.
Κατόπιν τούτων, στήν Ε΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη στό Σαμπεζύ τῆς
Γενεύης (10-17 Ὀκτωβρίου 2015) ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ἑλβετίας Ἱερεμίας, Γραμματεύς
ἐπί τῆς Προπαρασκευῆς τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας,
στήν εἰσήγησή του, μεταξύ τῶν ἄλλων, ἐνημερώνει τό Σῶμα γιά τά σαφῆ ὅρια τῆς
ἀποστολῆς τῆς Διασκέψεως αὐτῆς, ὕστερα ἀπό γράμμα πού ἔλαβε ἀπό τόν
Παναγιώτατο Οἰκουμενικό Πατριάρχη κ. Βαρθολομαῖο, πού εἶναι:
«Πρῶτον, ἡ τελική ἔγκρισις τῶν ὑπό τῆς εἰδικῆς Διορθοδόξου Ἐπιτροπῆς
ἀναθεωρηθέντων κειμένων, δεύτερον, ἡ παραπομπή τῶν μή τροποποιηθέντων κειμέ-
νων εἰς τήν Ἁγίαν καί Μεγάλην Σύνοδον, ὡς ἀνεφέρομεν ἀνωτέρω, ἐφ' ὅσον εἶχον
ὁμοφώνως ἐγκριθῆ ὑπό Πανορθοδόξων Διασκέψεων, τρίτον, ἡ ἄμεσος παραπομπή
εἶναι αὐτονόητος διά τά ὁμοφώνως ἀποδεκτά γενόμενα κείμενα τῆς Δ΄ Προσυνοδικῆς
Πανορθοδόξου Διασκέψεως τοῦ 2009, καί, τέταρτον, οὐδέν θέμα μή διελθών διά τῆς
προβλεπομένης ὑπό τοῦ Κανονισμοῦ προπαρασκευαστικῆς διαδικασίας δύναται νά
εἰσαχθῇ πρός συζήτησιν, ὡς ἐκφεῦγον τῆς ἁρμοδιότητος τῆς παρούσης Διασκέψεως».
Ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης, Πρόεδρος, στήν ὁμιλία του
κατά τήν ἐναρκτήρια Συνεδρία τῆς Ε΄ Προσυνοδικῆς Πανορθοδόξου Διασκέψεως,
μεταξύ τῶν ἄλλων εἶπε:
«Ἡ Σύναξις τῶν Προκαθημένων καθώρισεν ἐκτός τῶν κειμένων, τά ὁποῖα
χρήζουν ἀναθεωρήσεως ἤ ἐπιμελείας, καί τόν χρόνον, ἐντός τοῦ ὁποίου θά ἔπρεπε νά
ἑτοιμασθῇ ἡ τροποποίησις αὐτή, ὁ χρόνος δέ ἦτο τό Πάσχα τοῦ ἔτους τούτου.
Ἑπομένως κατεβλήθη ἡ προσπάθεια μέχρι τό Πάσχα νά ὁλοκληρωθῇ τό ἔργον αὐτό
τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡ Σύναξις τῶν Προκαθημένων ἐπίσης ἐξέφρασε τήν ἐπιθυμίαν, εἰ
δυνατόν, νά ἐξετασθοῦν καί τά θέματα τοῦ Αὐτοκεφάλου καί πάλιν καί τῶν Διπτύχων,
ἡ ὁποία ἐπιθυμία δυστυχῶς δέν κατέστη δυνατόν νά ἐκπληρωθῇ, διότι, ὅπως
γνωρίζετε, ἡ Ἐπιτροπή ἐτελείωσε τό ἔργον της μόλις τήν ἡμέραν τοῦ ἁγίου Λαζάρου,
τήν προτεραίαν δηλαδή τοῦ Πάσχα καί δέν εἶχε χρόνον νά ἀσχοληθῇ μέ τό θέμα
τοῦτο. Ἡ καθυστέρησις αὐτή δέν ὀφείλεται εἰς τόν Πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς.
Γνωρίζετε ὅσοι μετείχατε τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι κατέστη σχεδόν ἀδύνατον νά εὕρωμεν
ἡμέρας κοινάς εἰς ὅλους, ὥστε νά συνέλθωμεν ὡς Ἐπιτροπή ἐνωρίτερον. Ἑπομένως
ὑπῆρξε κάπως ἄδικος ἡ μομφή κατά τοῦ προεδρείου εἰς τό θέμα αὐτό. Τά θέματα
λοιπόν αὐτά δυστυχῶς, δηλαδή τοῦ Αὐτοκεφάλου καί τῶν Διπτύχων δέν κατέστη
δυνατόν, μέσα εἰς τά χρονικά ὅρια, τά ὁποῖα μᾶς ἔθεσαν οἱ σεπτοί Προκαθήμενοι, νά
ἐξετασθοῦν καί παραμένουν ἐκτός τῆς θεματολογίας».
25
Διαβάζοντας κανείς τούς χαιρετισμούς τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Ἐκκλησιῶν ἐκ
μέρους τῶν Προκαθημένων τους στήν Ε΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη
παρατηρεῖ ὅτι μερικές Ἐκκλησίες ἀναφέρθησαν στό νά συζητηθῆ καί τό θέμα τοῦ
Αὐτοκεφάλου, ἀλλά ὁ Πρόεδρος τῆς Διασκέψεως, Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης,
ἐπανειλημμένως τόνιζε, αὐτό πού εἶχε ὑπογραμμίσει καί ὁ Γραμματεύς ἐπί τῆς
Προπαρασκευῆς Σεβ. Μητροπολίτης Ἑλβετίας Ἱερεμίας, ὅτι θέματα πού ἐκφεύγουν
τῶν ἁρμοδιοτήτων τῆς Ἐπιτροπῆς, τά ὁποῖα δέν ἀποφασίσθηκαν στίς Διορθόδοξες
Προπαρασκευαστικές Ἐπιτροπές ἤ στήν Εἰδική Διορθόδοξη Ἐπιτροπή πού συνεκλήθη
τό 2014 καί δυό φορές τό 2015, δέν συζητοῦνται.
Εἶναι χαρακτηριστικές δύο ἀπαντήσεις του σέ ἀντιπροσώπους τῶν Ἐκκλησιῶν.
Στόν Σεβ. Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ κ. Ἱλαρίωνα εἶπε:
«Σᾶς εὐχαριστοῦμε, ἅγιε Βολοκολάμσκ, τόσον διά τόν χαιρετισμόν τοῦ
Μακαριωτάτου Πατριάρχου σας, ὅσον καί διά τάς σκέψεις, τάς ὁποίας ἐξεφράσατε,
πολλαί ἐκ τῶν ὁποίων βεβαίως ἀφοροῦν ἀμέσως εἰς τό ἔργον μας, ἄλλαι ὅμως
οὐδεμίαν ἔχουν σχέσιν πρός τήν ἀποστολήν μας. Βεβαίως, ἐάν εἴχετε τήν ἐντολήν νά
τάς ἐκφράσητε, δέν θά ἠμπορούσατε νά πράξετε διαφορετικῶς, ἀλλά ὡς Πρόεδρος
αὐτῆς τῆς Ἐπιτροπῆς ὀφείλω νά ἐπισημάνω ὅτι ὡρισμένα πράγματα δέν ἐμπίπτουν
εἰς τήν ἁρμοδιότητά μας. Ἐπί παραδείγματι, τό θέμα τῆς περιλήψεως τοῦ
Αὐτοκεφάλου εἰς τήν θεματολογίαν εἶναι κάτι, τό ὁποῖον δέν δυνάμεθα νά
ἀποφασίσωμεν ἡμεῖς, διότι δέν ἔχομεν ἁρμοδιότητα. Ἐάν οἱ Προκαθήμενοι θελήσουν
νά τό περιλάβουν, ἡμεῖς εἴμεθα ἕτοιμοι νά ὑπακούσωμεν εἰς τάς ἐντολάς των καί νά
ὑπηρετήσωμεν τήν προετοιμασίαν καί τοῦ θέματος αὐτοῦ, ἀλλά τήν στιγμήν αὐτή,
κατά τόν Κανονισμόν, τό θέμα αὐτό δέν ὡρίμασεν ὤστε νά ἔλθῃ εἰς Προσυνοδικήν
Διάσκεψιν. Ἑπομένως, τό θέμα αὐτό ἀφορᾷ μόνον εἰς τούς Προκαθημένους».
Στόν Σεβ. Μητροπολίτη Μαυροβουνίου κ. Ἀμφιλόχιο εἶπε:
«Βεβαίως, δέν ἔχει νόημα πλέον νά ἐπανέλθω εἰς τήν παρατήρησιν, τήν ὁποίαν
ἔκανα καί διά τούς προηγουμένους ὁμιλητάς, ὅτι ἡ θεματολογία δέν ἐμπίπτει εἰς τάς
ἁρμοδιότητας τῆς παρούσης Διασκέψεως, καί ἑπομένως ἡ προσθήκη ὑφ' ἡμῶν τοῦ
Αὐτοκεφάλου δέν εἶναι δυνατή. Ἠκούσαμεν βεβαίως, διότι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νά
ἀκούσωμεν μέ σεβασμόν τά μηνύματα τῶν Ἐκκλησιῶν, ἀλλά ἡ ἀπάντησις εἶναι, ὅτι τά
αἰτήματα αὐτά θά πρέπει νά ἀπευθυνθοῦν εἰς ἁρμοδιωτέρους παράγοντας καί ὄχι εἰς
ἡμᾶς ἐδῶ. Καί ἁρμοδιώτεροι βεβαίως εἶναι οἱ Προκαθήμενοι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νά
ἀποφασίσουν νά διευθετήσουν θέματα τοιτούτου εἴδους. Ἑπομένως, ἀκούομεν μέν
μέ σεβασμόν ὅλας τά παρεμβάσεις, ἀλλά ἡ ἕδρα εἶναι ὑποχρεωμένη νά ἐπισημάνῃ
τούς περιορισμούς, ἐντός τῶν ὁποίων κινούμεθα κατ' ἐντολήν τῶν Ἐκκλησιῶν μας. Καί
ἐπαναλαμβάνω ὅτι ὁ περιορισμός τῆς Προσυνοδικῆς Διασκέψεως εἶναι σαφής.
Ἐξετάζει μόνον κείμενα, τά ὁποῖα ἔχουν τύχει ὡριμάνσεως εἰς τήν ἀποδοχήν τῶν
κατόπιν Προπαρασκευαστικῶν Ἐπιτροπῶν».
26
Ἀκολούθως, ἡ Σύναξη τῶν Προκαθημένων στό Σαμπεζύ τῆς Γενεύης τόν
Ἰανουάριο τοῦ 2016, ἀπεφάσισε γιά τήν σύγκληση τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου
στήν Ὀρθόδοξη Ἀκαδημία στό Κολυμπάρι τῆς Κρήτης καί ὅρισε τήν θεματολογία της,
στήν ὁποία δέν συμπεριλήφθηκε τό θέμα τοῦ «Αὐτοκεφάλου καί τοῦ τρόπου
ἀνακηρύξεως αὐτοῦ». Ὑπῆρξαν κάποιες μεμονωμένες διαφωνίες, ἀφοῦ ἡ Ἐκκλησία
τῆς Ἀντιοχείας δέν ὑπέγραψε τόν Κανονισμό Λειτουργίας τῆς Συνόδου, καί ἡ Ἐκκλησία
τῆς Γεωργίας δέν ὑπέγραψε τό κείμενο γιά τούς μικτούς γάμους.
Τελευταῖα ἐξεδόθησαν τά Πρακτικά τῆς Σύναξης τῶν Προκαθημένων τῶν
Ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν στό Σαμπεζύ τῆς Γενεύης μεταξύ 21-
27 Ἰανουαρίου 2016, 542 σελίδων, τά ὁποῖα διάβασα μέ μεγάλο ἐνδιαφέρον, στά
ὁποῖα φαίνεται ἡ τακτική τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας καί μερικῶν ἄλλων Αὐτοκεφάλων
Ἐκκλησιῶν πού τήν ἀκολουθοῦν, ἀλλά αὐτό, ἄν χρειασθῆ, θά εἶναι τό ἀντικείμενο
ἄλλου κειμένου, προκειμένου νά ἀποκαλυφθῆ ἡ ἀλήθεια ἀπό τά Πρακτικά.
Στό διάστημα μεταξύ Ἰανουαρίου 2016 καί Ἰουνίου 2016 ἀντηλάγησαν
ἐπιστολές μεταξύ μερικῶν Προκαθημένων τῶν Ἐκκλησιῶν καί τελικά συνεκλήθη ἡ
Σύνοδος στήν Κρήτη τόν Ἰούνιο τοῦ 2016, χωρίς τήν συμμετοχή τεσσάρων Ἐκκλησιῶν,
ἤτοι Ἀντιοχείας, Ρωσίας, Βουλγαρίας καί Γεωργίας. Ἡ θεματολογία τῆς Συνόδου, ὅπως
καθορίσθηκε ἀπό τήν Σύνοδο τῶν Προκαθημένων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν τόν
Ἰανουάριο 2016 περιορίσθηκε σέ ἕξι θέματα, ἤτοι:
«Ἡ ἀποστολή τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας εἰς τόν σύγχρονον κόσμον, ἡ Ὀρθό-
δοξος Διασπορά, τό Αὐτόνομον καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ, τό μυστήριον τοῦ
γάμου καί τά κωλύματα αὐτοῦ, ἡ σπουδαιότης τῆς νηστείας καί ἡ τήρησις αὐτῆς
σήμερον, σχέσεις τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας πρός τόν λοιπόν χριστιανικόν κόσμον».
Ἔτσι, τό θέμα «Τό Αὐτοκέφαλον καί ὁ τρόπος ἀνακηρύξεως αὐτοῦ», ἐπειδή δέν
εἶχε ἀποφασισθῆ ὁμοφώνως, ἀποκλείσθηκε ἀπό τήν Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδο.
Ἐπιλεγόμενα
Ὕστερα ἀπό αὐτήν τήν σύντομη ἀνάλυση φαίνεται καθαρά ὅτι ἡ προετοιμασία
γιά τήν Σύνοδο τῆς Κρήτης ἦταν μακρά, ἐπίπονος, ἄρχισε τό 1961 καί πραγ-
ματοποιήθηκε ὕστερα ἀπό 55 ἔτη, δηλαδή πέρασε πάνω ἀπό μισός αἰώνας. Τά
γεγονότα πού ἔγιναν κατά τήν διάρκεια τῆς Συνόδου στήν Ὀρθόδοξη Ἀκαδημία στό
Κολυμπάρι Κρήτης καί μετά ἀπό αὐτήν, καί κυρίως τό ὅτι δέν συμφωνήθηκε
ὁμοφώνως ὁ τρόπος τῆς ὑπογραφῆς τοῦ κειμένου γιά τήν χορήγηση τοῦ
Αὐτοκεφάλου σέ μιά Ἐκκλησία, ἀλλά καί τό περιεχόμενο τῆς χορηγήσεως τοῦ Τόμου
Αὐτοκεφαλίας ἔφερε τά πράγματα στό νά μή ἰσχύη ὁ Συνοδικός τρόπος χορηγήσεως
τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας σέ μιά Ἐκκλησία πού προέβλεπε τό κείμενο τοῦ 1993 καί νά
ἰσχύη ἡ πρό αὐτοῦ τακτική, δηλαδή νά χορηγῆται ὁ Τόμος τῆς Αὐτοκεφαλίας ὑπό
μόνου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου.
27
Ἀπό ὅλα αὐτά πού ἔγιναν ἀπό τό ἔτος 1993 (28 χρόνια μέχρι σήμερα), δέν
μπορῶ νά ἀποδώσω εὐθύνες στόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη ὅτι πιέσθηκε ἀπό τούς
Ἀμερικανούς, ἀφοῦ ὅλα αὐτά τά χρόνια ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἔδειξε καλή
πρόθεση νά ἐπιλύση τό θέμα τῆς χορηγήσεως Αὐτοκεφαλίας, μέ ὑποχώρησή του
ἀπό τήν ἕως τότε πρακτική.
Μπορῶ δέ νά ἀποδώσω εὐθύνες σέ ἐκείνους, κυρίως στήν Ἐκκλησία τῆς
Ρωσίας, πού δέν ἀποδέχθηκαν τό κείμενο γιά τήν χορήγηση τῆς Αὐτοκεφαλίας, πού
ἦταν συγχρόνως κινήσεις γιά τήν ὑπονόμευση τοῦ ρόλου τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριαρχείου καί τελικά ὑπονόμευση τοῦ συνοδικοῦ καί ἱεραρχικοῦ πολιτεύματος
τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Αὐτή ἔθεσε βέτο γιά τήν μή ὁλοκλήρωση τοῦ κειμένου
γιά τό Αὐτοκέφαλο καί τόν τρόπο χορηγήσεώς του, τό ὁποῖο πλέον εἶναι ἕνα
κείμενο ἐργασίας χωρίς νά ἔχη συμφωνηθῆ.
Ἡ ἀνάγνωση τῶν Πρακτικῶν τοῦ 2009, τοῦ 2011, τοῦ 2015 καί τῆς Σύναξης τῶν
Προκαθημένων τό 2016 πού ἐκτείνονται σέ περίπου 1.500 σελίδες καί ἡ ἀνάγνωση
ἄλλων κειμένων πολλῶν σελίδων μέ ὁδήγησαν σέ αὐτό τό συμπέρασμα. Τά ὅσα
λέγονται γιά τό θέμα αὐτό ἀπό τήν Ρωσική πλευρά εἶναι τοὐλάχιστον ἀστήρικτα στά
Πρακτικά τῶν Συνεδριάσεων.
Βεβαίως, τό θέμα ἔχει καί ἄλλες πλευρές, οἱ ὁποῖες ἔχουν ἀναλυθῆ στό βιβλίο
μου μέ τίτλο «Τό Συνοδικό καί Ἱεραρχικό Πολίτευμα τῆς Ἐκκλησίας, μέ ἀναφορά στό
Οὐκρανικό ζήτημα» (401 σελίδες). Τά ὅσα ἐκτέθηκαν στό κείμενό μου αὐτό ἔγιναν
στήν προσπάθεια ἐντοπίσεως τοῦ προβλήματος. Ὅπως ἔγραψα στήν ἀρχή, σέβομαι
τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο καί τήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας, καί θά ἤθελα νά βρεθῆ μιά
λύση στό σοβαρό αὐτό ζήτημα πού ἀπασχολεῖ τήν σύγχρονη Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία
μέσα στά πλαίσια τῆς αὐτοκριτικῆς καί τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑπευθυνότητος.
Δεκέμβριος 2021



Προφίλ

Οἱ ἐκδόσεις τῆς γυναικείας Ἱερᾶς Μονῆς Γενεθλίου τῆς Θεοτόκου (Πελαγίας) ἀπό τό 1982 ἐκδίδουν καί διακινοῦν σέ ὅλο τόν κόσμο τά βιβλία τοῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ ἱδρυτής καί πνευματικός πατέρας τῆς ἀδελφότητος.

Μάθετε περισσότερα...

banks
Login-iconLogin
active³ 5.5 · IPS κατασκευή E-shop · Όροι χρήσης